Задача педагогов начальной школы обеспечить успешность социализации младших школьников, что очень важно для вступления их впоследствии во взрослую жизнь



страница4/4
Дата02.05.2016
Размер0.76 Mb.
1   2   3   4

Егъэджак1уэ: Нэхъыжьым пщ1э хуэзымыщ1 ц1ыхур адыгэхэм

ялъытэу щытакъым.

«Нэхъыжь зымыгъэлъап1э щхьэ лъап1эгъуэ ихуэркъым» же1э адыгэ псалъэжьым.

Нэхъыжьым и унафэм къару щимы1э унагъуэм ноби «хабзэмыщ1э унагъуэщ» хужа1э.

Ат1э сыт хуэдэ хабзэ нэхъыжьым ехъэл1ауэ бгъэзэщ1эн хуейуэ адыгагъэм къигъэуврэ?

Дедэ1уэнщ ц1ык1ухэм абы теухуауэ ящ1эм.



1. Нэхъыжь ухуэзамэ, ар ц1ыхухъуми ц1ыхубзми, уэ нэхъапэ ф1эхъус епхын хуейщ. Ауэ ф1эхъус щепхк1э уэ нэхъапэ уи 1эр умыший, и 1эр къып1эщ1илъхьэну хуитыр езы нэхъыжьырщ.

2. Нэхъыжь и гъуэгу зэпаупщ1ыркъым. Ар нэмысыншагъэщ. Укъэувы1эу къак1уэр блэк1ыху уежьэн хуейщ.

3. Нэхъыжь гъуэгум къыщыпхуэзамэ, зэрызек1уэ хабзэ гуэрым уисмэ, ибгъэт1ысхьэу здэк1уэм нэс пшэныр уи адыгэ къалэнщ.

4. Нэхъыжь щытмэ, нэхъыщ1эр нэмысыф1эу щытыпхъэщ. «Хэтхэ, ей а ц1ыху мыгъасэр?» къыпхужамы1эн папщ1э.

5. Нэхъыжьым къыбжи1эм и к1эм нэс уедэ1уапхъэщ, а жи1эр уигу иримыхьми. Къыбжи1эр е лъэ1ур бгъэзэщ1апхъэщ. Упсэумэ, а нэхъыжьым и п1эм уэри узэриувэнур зэи зыщумыгъэгъупщэ. Нобэ уэ нэхъыжьым пщ1эуэ хуэпщ1ыр, пщэдей уэ къыпхуащ1ыжынщ.

6. Нэхъыжь блэк1ыу ину упсэлъэныр, е ину удыхьэшхыныр емык1ущ, а блэк1ым утепсэлъыхь е ук1элыдыхьэшх къыф1эщ1ынщ.

7. Нэхъыжьым и пащхьэ ущитк1э зып1уант1эу, зыпшант1эу уи 1эхэр уи жыпым илъу, тутын уефэу, зыбгъэлъэгъуэныр емык1ущ.

8. 1энэ ущыпэрыт1ысхьэк1э, гуп ухэтмэ, пхуэмыфащэ т1ысып1э умыт1ыс. Адыгэ 1энэм хабзэшхуэ щызок1уэ. «Жьант1ак1уэу ущымыт, узэрыщытыр ялъагъунщ» же1э адыгэ псалъэжьым.

9. Нэхъыжь уи гъусэу ук1уэмэ, ижьырабгъур абы ейщ. Зыщ1ып1э ущ1ыхьэнумэ, япэ щ1ык1э бжэр 1убохри нэхъыжьыр щ1ыбогъэхьэ, ит1анэ уэ ущ1охьэ.

10. Нэхъыжьым ирифыну зыгуэр щептк1э, кружкэр лъащ1эмк1э уи 1эгум иту и къур зэптым хуэгъэзауэ етын хуейщ. Нэхъыжьыр псы щефэк1э утэджын хуейщ. «Уи хьэлэлщ» жы1эн хуейщ.

11. Нэхъыжьым зыщихуапэк1э дэ1эпыкъу, и щыгъыным ху-к1элъыплъ, и вакъэр хуэгъэкъабзэ.

12. Жьы хъуам псалъэмакъышхуэрэ 1эуэлъауэшхуэрэ яф1эф1-къым. Нэхъыжьым сыт и лъэныкъуэк1и хуэсакъын хуейщ.

13. Уэрам тет1ысхьэп1эм утесу нэхъыжь блэк1мэ, укъэтэджын хуейщ. Блэк1ыр ц1ыхубзми, ц1ыхухъуми ущысыныр нэмысыншагъэщ.

14. Нэхъыжь щыту нэхъыщ1э т1ысыркъым, абы и гъуэлъып1э ит1ысхьэркъым, и т1ысып1э хэхам деж т1ысыркъым.

15. Нэхъыжьым нэщхъыдзэу, пхъашэу епсалъэркъым, абы зыпа-щ1ыжу псалъэркъым.

16. Нэхъыжьыр хьэщ1эмэ, и закъуэу бгъэшхэныр хабзэм къе- мык1ущ. Абы шхыным и нэхъыф1ыр хуагъэфащэ.

17. Адэм, анэм е нэгъуэщ1 нэхъыжь гуэрым нэмэз ищ1ыну зи-гъэхьэзырмэ, абы до1эпыкъу.

18. Нэхъыжьым пщ1э хуэпщ1мэ, пщ1э хубощ1 адыгагъэм, уи лъэпкъым и къежьап1эм.

19. Хабзэм узэрыхущытым хуэдэущ гъащ1эри къызэрыпхущытыжынур.
Егъэджак1уэ: Ц1ыхухэм яку дэлъ пщ1эр, нэмысыр, гулъытэрщ гу-къыдэж къайзытыр. Адыгэм ауэ сытми жи1эркъым: «Ц1ыху ц1ыху щыжщ» жи1эу. Гуапэу сэлам къозыхым, къыпщ1эупщ1эм, гулъытэ къыпхуэзы-щ1ым къару къыпхелъхьэ, уегъэгушхуэ, гъащ1эм ущегъэгуф1ык1. Аращ гуапагъэмрэ нэщхъыф1агъэмрэ адыгэ хабзэм лъабжьэ быдэ щ1ыхуэхъури.

Ц1ыхум узэрыхуэгуэпэн 1эмалхэм щ1эи гъуни я1экъым. Ауэ, псом нэхърэ нэхъ 1ейр арщи, ц1ыхум уегуэуэнми зы мащ1э дыдэщ узыхуейр.

Зэрызэхэтхащи, псоми адыгэ хабзэр дощ1э. Ауэ, 1эмал имы1эу а хабзэ псори гъащ1эм къыщыдгъэсэбэпын, ар ди хьэл-щэным къыхэщу щытын хуейщ. Ди жагъуэ зарыхъунщи, языныкъуэ ц1ык1ухэм хабзэр щащыгъупщэж щы1эщ. Дедэ1уэнщ таурыхъ зи1э адыгэ псалъэжьым. «Шабзэкъур сытк1э къэпщэхуа?».
Еджак1уэ: Хьэсэн тет1ысхьэп1эм тест, сэхуран и1унщ1у, и лъа-къуэхэр зэтедзауэ. Л1ыжь сымаджэр, хуэм дыдэу, баш и1ыгъыу къэк1уэжырт. Ар щилъагъум Хьэсэн абы егуэуащ, ауан ищ1у:

- Уа, тхьэмадэ, шабзэкъур сытк1э къэпщэхуа? – жи1эри.

- Ей, си щ1алэ, си щ1алэ, тхьэм ф1ык1э унигъэс. Уэри си ныбжь унэсмэ, зыри иумыту къуатынщ башыр – жи1ащ л1ыжьым.
Егъэджак1уэ: (Сыт хуэдэ щыуагъэхэр ищ1а Хьэсэн?).
Ат1э иджы дедэ1уэнщ. Джаурджий Хь. итха рассказ к1эщ1 ц1ы-

к1ум.


Еджак1уэ: Еджэн яухри школым къыщ1эк1ыжауэ Аслъэнрэ Муратрэ унэм къэк1уэжырт. Абыхэм къалъэгъуащ тыкуэным къыщ1эк1ыжа нанэр. Абы къищэхуахэр илъу чы матэ хьэлъэ и1ыгът. Аслъэн тхылъылъэр Мурат иритри нанэ матэр къы1ихащ. Абы нанэр унэм нигъэсыжри къи-гъэзэжащ. Мурат къеупщ1ащ:

- Хэт а зи матэр зыхуэпхьыжар?

- Нанэщ, – жи1ащ Аслъэн.

Уэ уи нанэу ара? – Урикъуэрылъху, хьэмэ урипхъурылъху?

- Хьэуэ, си нанэкъым.

- Ат1э фи гъунэгъу?

Хьэуэ ди гъунэгъукъым.

- Ат1э, уи сыт, дэнэ щыпц1ыхурэ?

- Си зырик1щ, сц1ыхуркъым.

- Ауэ нанэщ.

(Сыт хуэдэу къыхэщрэ Хьэсэн мы дыкъызэджа рассказым?)

Егъэджак1уэ: Иджы ди хьэщ1эхэм зедгъэгъэпсэхунщ, уэрэд, усэ едгъэдэ1уэнщ.

(Уэрэд «Жьы хъуа ц1ыхухэр ф1ыуэ флъагъу»).

Еджак1уэ:

«Псалъэ жагъуэ».

Зэгуэрым семыгупсысу

Зы псалъэ къызжьэдэк1ат.

Ар мамэ и гущ1эм нэсри,

И нэпсыр къыщ1игъэк1ат.

К1иякъым мамэ. Схуэшхыдэу,

Зы псалъи къызжимы1ат.

И 1элъэщ1 к1апэм щэху дыдэу

И нэпсыр к1уэц1игъэпщк1уат.

А нап1эзып1эм си псалъэм

Сык1элъыпхъуэнут, слъэк1ам.

Ауэ, шэм хуэдэкъэ псалъэр,

Къимыгъэзэж п1эщ1эк1ам.

Сымыщ1эу сщ1эныр сыхэплъэу

Сэ махуэ псор есхьэк1ат.

Мамэ и жагъуэ хъун псалъэ

Щхьэ си жьэм къыжьэдэк1ат?

Сэ шыгъушыпсып1эм сыхэлъу

Жэщ к1ыхьыр езгъэк1уэк1ат,

Си псэм щыщ хъуауэ къысхэлъым

Сэ, дауэ сегуэуэк1ат?

Анэгухэм нэхърэ нэхъ п1ащ1э,

Нэхъ махэ умыгъуэтын.

Зы мыхьэнэншэу къыпщыхъури,

Яхуохъур ахэм удын.

Дахущывгъэт нэхъ гумащ1эу

Анэхэм дахуэвгъэсакъ.

Сэ псалъэ жагъуэ жыс1ар зэ,

Зезгъэ1этауэ си макъ

Тенауэ, къупщхьэ къысф1эщ1у,

Иджыри ф1элъщ си тэмакъ.
Мыкъуэжь Анатолэ.

Егъэджак1уэ: Псоми зэрытщ1эщи, 1уэры1уатэм мыхьэнэшхуэ и1эщ щ1эблэр гъэсэнымк1э. Лъэпкъым и гупсысэр, и дуней еплъык1эр, и акъылыр на1уэу къыхощ псалъэжьхэм. Ахэр 1уэхугъуэ куэдым епхами, жып1э хъунущ, абы я къэлъэн нэхъыщхьэр гъэсэныгъэрауэ. Сыт хуэдэу къыхэщу п1эрэ зэик1 жьы мыхъу псалъэжьхэм нэхъыжьым хуэщ1ын хуей пщ1эмрэ нэмысымрэ?

Еджак1уэ: (зэпеуэ)

1. Нэхъыжьыр гъэлъап1и (уи щхьэ лъап1э хъунщ).

2. Зи нэхъыжь еда1уэ (и 1уэху мэк1уатэ).

3. Жьым еубзи (щ1эр гъэгушхуэ).

4. Нэхъыжьым жьэ ет, (нэхъыщ1эм гъуэгу ет).

5. Нэхъыжь зымыгъэлъап1эр, (щхьэ лъап1эгъуэ ихуэркъым.)

6. Нэхъыжь к1элъыджэркъым - (к1элъок1уэ);

7. Щ1алэ къагъапц1э щхьэк1э, (л1ыжь пц1ы хуаупсрэ?).

8. Жьы зэрымысым нэмыс илъкъым, (щ1э зэрымысым насып илъкъым).

9. Жьант1эм ущ1эмыкъу (пхуэфащэмэ къыплъысынщ).

10. Нэхъыжьыф1 зи1э (нэхъыщ1эф1и и1эщ).

11. Жьыр щхьэукъуэреймэ, (щ1алэр джэгурейщ).

12. Л1ыжьыр жьэгум мак1уэ, (щ1алэр джэгум мак1уэ).

13. Ужьмэ жьы хуэдэ щыти, (ущ1эмэ, щ1э хуэдэу щыт).
Еджак1уэ: «Нэхъыжьым хуэфащэщ пщ1э лей».
Ди нэхъыжьыф1хэм фи махуэ лъап1эм

Хъуэхъубжьэр фхуэфащэу щыф1эт.

Гупыр вгъэдахэу, хъуэхъу дахэ ф1эту,

Куэдрэ дэ фыкъытхэт!

Ди нэхъыжьыф1хэу дыкъэзылъхуахэм,

Фи жьыщхьэр махуэ фхурехъу!

Бынхэр вгъэгуф1эу, къалъхуахэр вгъаф1у

Ди гъащ1эм щапхъэ фыхуэхъу.

Дадэ жьак1эхухэ, нанэ щхьэц1 тхъуахэ,

Жьыгъэри гъащ1эм и ныбжьщ.

Жьыгъэм фытек1уэу, зытевмыгъак1уэу

Ди нэхъыжьыф1хэр фыпсэу!

Фи щхьэцыр тхъуами, набгъэ фыхъуами,

Фи илъэс бжыгъэм жьыфэ фищ1ами,

Жьыгъэр зы1эту ц1ыхугъэ дахэм

Жьы фимыгъэхъуу фыпсэу!


Еджак1уэ: «1эбу ц1ык1у».
Нэхъыжь блэк1ым сыкъоувы1э,

Зыпызупщ1ыркъым и гъуэгу.

Ар блэк1ыхук1э блэк1 симы1э.

Хабзэм хъурэ удэджэгу!

Дади нани я т1ысып1э

Жьант1эм сык1уэу сымыт1ыс.

Симыт1ысхьэ я гъуэлъып1эм,

Яхузощ1ыр пщ1э, нэмыс.

Лъэпкъым щхьэузыхъ сыхуэхъуи.

Ц1ыху узыщ1ыр хабзэращ.

Сощ1э ф1ыуэ, жьы сыщыхъум

Згъуэтужыныр, нобэ сщ1арщ.


Еджак1уэ:

«Дадэрэ нанэрэ».

Дадэ хъыбар сэ къызже1э,

Нани ищ1э шыпсэхэр сегъащ1э.

Дадэ куэдрэ сэ къыздогушы1э,

Нанэ сытым дежи схуогумащ1э.

Сыкъиинми дадэ зысхуешы1э,

Сыгъынанэми, нанэ зы жимы1э.

Т1у имыщ1у сэ дадэ сыт жызмы1эм

Нанэ хуэдэу къысхуэсакъ щымы1э.

Дадэ 1эджэрэ гуф1эу схуожы1эщ1э,

Нанэ и 1эф1агъыр фэ фымыщ1э.

Дади нани си псэм хуэдэщ,

Сэ абыхэм сахэмыдэ –

Зым фимы1э ахэм хуэдэ.



Жылэтэж С.

Егъэджак1уэ: Ц1ык1ухэ, иджы жыдывгъэ1эт, сыт хуэдэ гъэсэныгъэ къыхэфха едгъэк1уэк1а псалъэмакъым?

1. Нэхъыжь и лъэ1у умыгъэзэщ1эныр емык1ущ.

2. Жьы хъуар дэ1эпыкъуэгъуншэ пщ1ы хъунукъым.

3. Уи анэ и жагъуэ пщ1ыныр, уи адэ уемыдэ1уэныр.

4. Уи Хэку, уи лъэпкъ уепц1ыжыныр.

5. Хабзэм узэрыхущытым хуэдэущ, гъащ1эри къызэрыпхущыты

жынур.

Еджак1уэ: Пщащэ зэк1ужхэ! Щ1алэ къуданхэ!

Нэхъыжьым хуэфащэщ пщ1э лей!

1эгур вгъэлъалъэ, пшынэр вгъэпсалъэ,

Нэхъыжьым хуэдывгъэщ1 ислъэмей!


«Адыгэ къуажэ». (сабийхэм уэрэдыр ягъэзащ1э, къофэ).
«Маф1ащхьэтыхь» - адыгэ тхьэлъ1у.

(классщ1ыб лэжьыгъэ 2-4 кл.)

«Маф1ащхьэтыхь» зэ1ущ1эр щ1ек1уэк1ым и мурад нэхъыщхьэхэр:
1. Еджак1уэ ц1ык1ухэр щыгъуазэ щ1ын ижь-ижьыж лъандэрэ адыгэхэм илъэсыщ1эр къыщихьэ махуэр (гъэрэ щ1ырэ щызэхэк1 махуэр) зэрагъэлъап1эу щыта щ1ык1эм;

2. Адыгэ хабзэ дахэхэм ц1ык1ухэр щ1эп1ык1ын, нэхъыжьхэми, нэхъыщ1эхэми хуэфащэ пщ1э хуащ1ыфу ахэр гъэсэн;

3. Ц1ык1ухэм я адыгэбзэ къабзэм зегъэужьын, хъуахъуэк1э, гушы1эк1э дахэхэр яхэлъу ахэр къэгъэтэджын;

Гъэрэ щ1ырэ щызэхэк1 махуэм адыгэхэм ирагъэк1уэк1ыу щыта джэгук1э хьэлэмэтхэр ц1ык1ухэм егъэщ1эн.



Егъэджак1уэ: Сэлам гуапэ фыдох ди тхьэлъэ1ум кърихьэл1а псоми. Фи махуэ ф1ыуэ!

Адыгэхэр нэхъ лъэпкъыжь дыдэхэм ящыщщ.

Илъэс мин бжыгъэхэм къыщынэркъым абы я тхыдэм, я хабзэм и лъабжьэр къыщежьэр. Абы зэман блэк1а куэдым я нэпкъыжьэ телъщ. Дунейм и п1алъэ зыщ1эу псэууэ щыта пасэрейхэм къащ1энащ нэщэнэ куэд, 1эзагъ, 1эмал, гурыхуагъэ, гулъытэ ин. Абы зы л1эужьым ейр адрейм хилъхьэжурэ щ1эныгъэу зэф1эуващ, зиузэщ1ащ, зиужьащ. Пасэрей ц1ыхухэр зэреджар тхылъкъым. Абы и егъэджак1уэр гъащ1эрт, дуней зытетырт. Абы и щыхьэтщ мыпхуэдэ нэщэнэхэр: «Мэзыр 1ууэ щ1идзамэ, дунейр къызэ1ыхьэнущ», «Щыц уэс къесмэ, узэрысым уимык1», «Гъатхэр гъэгъа нэгумэ, бжьыхьэр гъавэ гупл1эщ» нэгъуэщ1хэри. Апхуэдэ нэщэнэхэр игу ириубыдэк1эрэ, дунейм хуэ1эзэ хъук1эрэ ц1ыхум и зэф1эк1ым зригъэузэщ1ырт, гъащ1эм хуэ1эижь хъурт. Нэхъыбэу абы гулъытэ зыхуищ1ыр, дауи, дунейм и къэхъу-къащ1эхэрт.

Япэ щ1ык1э адыгэхэм илъэсыр 1ыхьит1у ф1эк1а яугуэшу щыта-къым гъэрэ щ1ырэ, гъэмахуэ п1алъэрэ щ1ымахуэ п1алъэрэ. Абы и щы-хьэтщ «Гъэрэ щ1ырэ зэхэк1ащ» щ1ыжа1эри. Иужьк1э илъэсыр 1ыхьипл1у иращ1ык1 хъуащ: гъатхэ, гъэмахуэ, бжьыхьэ, щ1ымахуэ. Илъэсыр 1ыхьипл1у зэрагуэшыр адыгэхэм ирапхырт Вагъуэбэ жыхуа1э Вагъуэ быным. «Вагъуэбэр щ1ым къыхэк1ащ» жа1эрт махуэмрэ жэщымрэ зэхуэдэ щы-хъум и деж. Ар март мазэм и 21-22-махуэрт. «Вагъуэбэр щ1ым къыхэп-лъащ» жа1эмэ, гъэмахуэм щ1идзэрт. «Вагъуэбэр жыг щхьэк1эм хыхьащ» жа1эмэ, бжьыхьэр къэсат, «Вагъуэбэр щ1ым хыхьэжащ», жа1эмэ абы щыгъуэ щ1ымахуэт. Иджы псоми къызэрыдгуры1уащи, адыгэ илъэсы- щ1эр къэсащ. Вагъуэбэр щ1ым къыхэк1ащ. Дунейр къощ1эрэщ1эж, къоушыж.



(«Мы дунейр сэращ зейр» уэрэдыр еджак1уэхэм жа1э)

Еджак1уэ: Маф1ащхьэтыхь. Те1уа тхьэлъэ1ущ. Илъэсыщ1эр къыщихьэм ящ1ырт. А махуэм ц1ыхухэр зэхуэсрэ тхьэм хъуэхъур хуагъэшу, гъавэ бэв къаритыну, я маф1ащхьэ мысэхыжрэ я жьэгу пащхьэм берычэтыр щызэблахыу псэук1э къаритыну елъэ1ухэу щытащ.

Гъэрэ щ1ырэ щызэхэк1 жэщым, унагъуэм ису хъуар ини, ц1ык1уи жейртэкъым. Ужейуэ илъэсыщ1эр къибгъэхьэну мыф1у ялъытэрт. Илъэсыщ1эм щхьэк1э 1энэ къащтэрт. Абы 1эмал имы1эу телъын хуейт хъыршынищ. Мэл, вы домбей яук1ырт, ауэ 1эмал имы1эу джэд ф1ыц1э яу-к1ырт. Ат1э, дэри Тхьэм делъэ1унщ гъэ дызытехьэр угъурлы тхуэхъуну.



Еджак1уэ: Уэ, жылэ махуэу Тхьэм и нэф1ыр зыщыхуэнхэ!

Зэхэзыххэр фыкъэда1уи,

Адрейхэм тхуажеф1эж!

Нобэ дэ ди гуф1эгъуэшхуэщ!

Нобэ дэ ди тхьэлъэ1ушхуэщ!

Тхьэлъэ1ушхуэ дэ зэтщ1эк1ыр.

Гъэрэ щ1ырэ щызэхэк1ырщ!

Маржэ, фынежьэ!

Маржэ,фынак1уэ!

Фынытхуеблагъэ!

Фынытхухэт!

Еджак1уэ: Нэхъыжьхэм я псалъэ фыщедэ1уэнщ!

Нэхъыщ1эхэм я джэгум дыздыхэтынщ!

Нэхъ 1ущхэр къыщынэхуэнущ!

Нэхъ лъэщхэр щызэхэк1ынущ!

Къэфэнухэри ди куэдщ!

Уэрэдк1и дыбейщ!

Лэкъуми дгъэжьэнущ!

Тыхь джэдри щы1энущ!

Псори хьэзырщи,

Дызыхуеижыр мы зырщ

Фынытхуеблагъэ!

Фынытхуеблагъэ!

Уэ жылэ махуэу, Тхьэм и нэф1ыр зыщыхуэнхэ!

(Псори 1энэм мэт1ысхэр).
Еджак1уэ: Нэхъыжь зыгъэлъап1эм

И щхьэ лъап1э мэхъур,

Арщи, япэ хъуэхъур,

Лъыдогъэс тхьэмадэу

Къытхэтыну ныбэ

Дэ дызыщыгугъым!



(Тхьэмадэм зыхуегъазэри). Ф1ык1э Тхьэр зэтэну,

Ди тхьэмадэ лъап1э!

Хъуэхъум я нэхъыф1ыр

Щыпхуагъаф1эу я псэм,

Псори къыпхущытщи,

Езэш дымыщ1эжу

Жып1эм дедэ1уэнущ.

Дынолъэ1у-къытхыхьэ,

Тхьэр зи гъуазэ хъун!
(Тхьэмадэр утыку къохьэ, абы махъсымэ фалъэ 1эщ1агъэувэ. Тхьэмадэм фалъэр 1этауэ и1ыгъщ, мэхъуахъуэ).

Тхьэмадэ: Мы гъэщ1э дызытехьэр тхуэмахуэу,

Ди 1уэхухэр къыдэхъул1эу,

Ди хъуэхъухэр тхуэзащ1эу,

Ди щ1алэхэр л1ыпхъэу,

Ди хъыджэбзхэр нэмысыф1эу,

Нэхъыжьыф1хэр ди куэду,

Мык1уэдыжыр ди тхыдэу,

Мис мыпхуэдэу дызэхыхьэрэ,

Тхьэм ф1ык1э делъэ1уу,

Дыщ1елъэ1ур къытхуищ1эу,

Тщ1а хьэрычэтым берычэтыр къыхилъхьэу,

Ди гуэн итлъхьэ зэпыту,

Къыхэтх пэтми хэмыщ1у,

Зэтещ1ыщ1эр ди 1энэу,

Дянэхэм я гур мамыру,

Мамырыгъэр тщхьэщыту,

Ет1анэгъэ п1алъэ

Тхьэм ф1ык1э дынигъэс!



(Махъсымэм хофри, фалъэр етыж).

(«Хъыджэбз къафэ» ц1ык1ухэр къофэ)

Егъэджак1уэ: Гъэрэ щ1ырэ щызэхэк1 махуэм шэджагъуэ хъухук1э къешх- къесу щытрэ, шэджагъуэ нэужьым дыгъэ къепсыжмэ, гъэр гъэф1, гъэ угъурлы хъуну жа1эрт. Ат1э иджы дедэ1уэнщ мы илъэсыщ1э дызытехьэр сыт хуэдэ хъунуми.

Еджак1уэ:

«Гъэрэ щ1ырэ»

Гъэщ1эр гъэжьым езэуащ,

Пщ1ант1эпс 1эджи къыпхихуащ.

Махуэр и бгым щынэсам,

Пэщ1эщ1эгъуу къылъысам,

Пэмыхъуну къыщищ1эжым

Гугъэу и1эр щыхихыжым,

Гъэжь губзыгъэм зэрихабзэу,

Уафэ иныр игъэкъабзэщ,

Уэсыжь къомыр зэщ1икъуэжщ,

И бгыр ф1ыуэ щ1икъузэжщ,

Дыгъэ тхъуэплъыр къиутыпщыжри,

Гъэщ1эм и 1эр иубыдыжри,

Еуэщ абы ежьэжащ,

Гъэрэ щ1ырэ зэхэк1ащ…

Иджы бзум къраш уэрэд,

Нани къехь маф1эщхьэджэд.

1ут1ыж Б.
(«Си нанэ» уэрэдыр жа1э. Нанэ къохьэ маф1ащхьэджэдыр и1ыгъыу; мэхъуахъуэ).

Нанэ: Нобэ мы ди зэ1ущ1эр

Ялыхь угъурлы щ1ы.

Адыгэ хэкур вэгъ-зэгъ унагъуэрэ

Зэгъунэгъуит1ыр дызэхуэзэшу,

Мылъкуу ди1эр хэдгъахъуэу,

Хъуэхъур дибэу, дыбагъуэу,

Губгъуэу ди1эр бэвылъэу,

Ф1ыгъуэу ди1эр зэдэдгуэшу,

Гукъеуэр зэдэтшэчу

Ет1анэгъэ п1алъэм

Тхьэм ф1ыгъуэк1э дынигъэс!

Егъэджак1уэ: Нэхъыжьым и псалъэ дедэ1уащ, иджы нэхъыщ1эхэм зы хъуэхъук1э зыкъыфхуагъэзэнущ.

Дяпэ идгъэщ щымы1эу,

Лъэуджыдж тхэмыту,

1ей тхэтыныр ди жагъуэу,

Ди жагъуэгъухэр зэгуэпу,Упсэу, жьыщхьэмахуэ ухъу!

(Сабий мэхъуахъуэ).

Мы 1энэр къэзыухуар

Илъэс мин псо псэуамэ,

Гукъеяуэ имы1эу,

И 1эм насыпыр къыпыщу,

Къыпыщэщрэ игуэшу,

Жылагъуэм ялъысрэ

Хэхэсми къелыжу

Ди тхьэ, апхуэдэу гъэпсэу!

Егъэджак1уэ: Гъэрэ щ1ырэ щызэхэк1ыу маф1ащхьэтыхьк1э Тхьэм щыхуэупсэ махуэр щ1алэгъуалэм нэхъыф1 дыдэу ялъагъу тхьэлъэ1ухэм ящыщт. Еш ямыщ1эжу ахэр джэгухэрт, зэпеуэрт, хьэрхуэрэгъу зэхуэхъухэрт.

Мыхьэнэшхуэ я1эт а джэгук1эхэм гъэсэныгъэ и лъэныкъуэк1э, акъыл къыхахырт, къарууф1эхэу, 1эчлъэчу, л1ыхъужьхэу къэхъунымк1э сэбэпышхуэ хъурт. Ауэ сытми зэхэлъадэртэкъым ахэр, апхуэдэу джэгу ехьэжьа щызэхашэнум и деж. Щ1алэхэм ящыщ зы 1уащхьэм дэк1т, и щхьэщыгум къиувэрти, къэсахэр къызэщ1и1этэрэ къэмысахэр къыхуриджэу «Хъуромэ» жыхуа1э джэгузэхэшэр къыхидзэрт.


(«Хъуромэ» джэгузэхэшэр жа1э. Сабийхэр утыкум къохьэ).
1. «Дэ къегъэжэх» джэгук1эм мэджэгу.

2. Къарук1э зэпоуэ.

3. «Пы1э къуэдзэ» (джэгук1э)
Еджак1уэ: Ди тхьэлъэ1ур и к1эм нэблэгъащ,

Шэч хэмылъу фэри т1эк1у фешащ.

Ауэ мы зы закъуэмк1э долъа1уэ:

Тхьэлъэ1у зэхуэщ1 хъуэхъум фыкъеда1уэ.

Ди Тхьэу, Тхьэшхуэ!

1. Гъэщ1э дызытехьэр махуэ тхуэхъуну!

2. Хъуэхъурэ хъерк1э ар ехьэк1ыну!

3. Мы илъэсыщ1э дызыхыхьэм щыщ1эдзауэ ди нэхъыжьыф1хэр жьыщхьэ махуэ хъуну!

4. Ди нэхъыщ1эф1хэр ф1ыгъуэ нат1эу псэуну!

5. Къуэхэр адэ-анэк1э хьэлэлу щытыну!

6. Пхъухэр адэ-анэк1э щабэу щытыну!

7. Адэ-анэхэм я напэр тезых бын къэмыхъуну!

8. Мылъкук1э нэпсейхэр мащ1э дыдэ хъуну!

9. Щ1эныгъэк1э нэхъуеиншэхэм я бжыгъэр куэдк1э нэхъыбэ хъуну!

10. Мамырыгъэ гъащ1эрэ щ1эблэ узыншэрэ къыдэхъул1эну!

11. Сыт щыгъуи лъагъуныгъэ къабзэрэ ныбжьэгъугъэ нэсрэ ди1эну!

12. Нэгъуэщ1 лъэпкъхэм дагуры1уэу, дахуэгуапэу дыпсэуну!

13. Щ1эблэр щ1эныгъэм дихьэхыу еджэну!

14. Ди балигъхэр лэжьыгъэм хуэ1эрыхуэу, берычэт къайхъул1эу лэжьэну!

15. Дэтхэнэ зы лъэпкъ унагъуэми хэщ1 зым и п1эм пщ1ы къихъуэжурэ дыбэгъуэну!

16. Лъэпкъыбзэр, хабзэр, тхыдэр, диныр, фащэр, шхыныгъуэ гуа-к1уэхэр къэгъэщ1эрэщ1эжыным ди ц1ыху псори жыджэру хэтыну!

17. Илъэсыжь едгъэжьэжым нэщ1эбжьэу, гукъеуэу, гугъуехьу щытлъэгъуахэр, дызытехьэ илъэсыщ1эм хуэдэ минк1э нэхъ мащ1э хъуну!

18. Илъэсыщ1э къытхуеблагъэм гъэжьым щытлъэгъуа гуф1эгъуэхэр, гукъыдэжхэр, дэрэжэгъухэр, ехъул1эныгъэхэр, абы дыщызыхущ1экъуа нэмысыр, ц1ыхугъэр, насыпыр, хабзэ дахэр, гущабагъэр, гукъабзагъэр, бзэ1эф1ыгъэр, культурэр хуэдэ минк1э тхуэбэгъуэну!

19. Ди нэхъыщ1и, ди нэхъыжьи я гур къабзэу, я бзэр дахэу, зэгуры1уэу, зэдэ1уэжу, зым 1эпыхур зым къищтэжу, гуф1э тхъэжу зыдэпсэу

Тхьэм жи1э!

«Илъэсыщ1э» (уэрэдыр жа1э).

«Къафэ» (ц1ык1ухэр къофэ).

Гушы1эхэр. (еджак1уэхэм жа1э)

Зэныбжьэгъуит1 зэхуэзати, зыр и Хьэм щытхъурт:

- Пщ1эрэ, си хьэр газет йоджэфыр.

Адрейм жэуап къретыж:

- Сощ1э, си Хьэм къызжи1эжащ.

Зэныбжьэгъуит1ыр аргуэру зэхуэзащ:

Зым же1э:

- Си хьэр, щ1ыбым къыщик1ухьауэ къэк1уэжа нэужь, уэзджынэр негъэзури, бжэр ху1узох.

- Сэ си Хьэм уэзджынэр нигъэзуркъым, - же1э адрейм. Абы езым 1унк1ыбзэ1ух и1ыгъщи, бжэр 1уех.
Егъэджак1уэм еджак1уэхэм лэжьыгъэ яритащ: псалъэуха къэс глаголитху хэту псалъэуха т1урыт1 фтхы.

Мурат ц1ык1у мыпхуэдэу итхащ: « Мамэ мэпщаф1э, унэр зэлъы1уех, мэдыжэ, мэжьыщ1э, ету тредзэ». «Папэ машхэ, тутын йофэ, газет йоджэ, телевизор йоплъ, мэжей».



(Егъэджак1уэм хьэщ1эхэм, ц1ык1ухэм хъуэхъу псалъэк1э захуе-гъазэ)

Лъэпкъыр лъэпкъ зыщ1ыр,абы и къэк1уэнур зэпхар мис мы щ1эблэ къытщ1эхъуэр арщи, мы илъэсыщ1э дызытехьэм щыщ1эдзауэ дэтхэнэ зы ц1ык1уми:

Я узыншагъэр куэду,

Я акъылым хэхъуэ зэпыту,

Дэрэжэгъуэр я куэду,

Гуф1эгъуэ фыщамыгъащ1эу,

Хабзэр ящымыгъупщэу,

Псэун тхьэм ищ1ыну,


Л и т е р а т у р а
1. Арсенова А.К., Якубовская Э.В. Дидактические игры на уроках русского языка в 1-4 классах. – М., Просвещение 1991г.

2. Брыкина Н.Т., Жиренко О.Е., Барылкина Л.П. Нестандартные и интегрированные уроки по курсу «окружающий мир». – М., 2004 г.

3. Хинн О.Г. Я познаю мир (география) – М., 1996 г.

4. Валина В. Праздник числа. Занимательная математика для детей. – М., Знание, 1993г.

5. Бетенькова Н.М. Грамматика в рифмовках. – М., Новая школа 1996 г.

6. Нарты. Кабардинский эпос (на кабардинском языке). Издательская компания «Ашамаз» 1995 г.

7. Кармоков Х.Г., Адыгское устное народное творчество. Эльбрус 1999г.

8. Мафедз С.Х., Адыгэ хабзэ «Ашамаз» 1994 г.

9. Кардангушев З.П., Кабардинские пословицы. Эльбрус 2004 г.

10. ЖиляевН.Х., Воспитание характера на народных традициях. Эльбрус 1995 г.



11. Карпова Е.В. Дидактические игры в начальный период обучения. Издательство «Академия развития» 1996 г.
1   2   3   4


База данных защищена авторским правом ©bezogr.ru 2016
обратиться к администрации

    Главная страница