Задача педагогов начальной школы обеспечить успешность социализации младших школьников, что очень важно для вступления их впоследствии во взрослую жизнь



страница3/4
Дата02.05.2016
Размер0.76 Mb.
1   2   3   4

Сэтэней: Мы къуажэм псом нэхърэ нэхъыжьу дэсыр Уэрсэ- рыжьщи 1уэхур зы1утыр жеф1э.

Уи махуэ ф1ыуэ, Уэрсэрыжь!

Ди нартхэ я унэ утшэнущ.

Уэрсэрыжь: Сынэк1уэфынукъым!

Сэ жьы сыхъуащ.



Нарт: Дэ 1эпл1эк1э утхьынущ.

Нартхэ я унэм щынэсым Уэрсэрыжь мэджалэ.



Уэрсэрыжь: Нартхэ фи унэ сыныщ1оджагуэри!

Нарт: Укъыщ1эджагуэркъым, укъыщ1оджалэ.

(Уэрсэр зигъэгусауэ мэк1уэж.)

Сэтэней: Ар щхьэхуэпсалъэщ. Къыджимы1ари щык1уэжк1э и щхьэм хужи1эурэ к1уэжынущ. Фык1элъык1уатэ, фык1элъыда1уэ!

Уэрсэрыжь: Сл1ожь абы гугъуехьу хэлъыр?

Адакъэк1эу къэбгъэшынщ,

Къазшырыдзэу дубзык1ынщ,

Пхъэшыкъу т1эк1у ф1эбук1эжынщи,

Гъубжэ жыхуа1эр аракъэ!

Нарт: Упсэу, Уэрсэрыжь. Кхъы1э, ди санэхуафэм тхухэт. Лъэпщ гъубжэ ищ1ыну к1уащ. Ди мэш бэгъуари 1утхыжынщ.

(Бэдынокъуэ къохьэ.)

Бэдынокъуэ: Фи махуэ ф1ыуэ! Сэ сы - Бэдынокъуэщ. Нартхэм сразауэл1щ.

Егъэджак1уэ: Бэдынокъуэ щхьэщытхъукъым, 1эдэбщ, бийм пэ- щ1эувэмэ, хьэрэмыгъэрэ гъэпц1агъэрэ зэримыхьэу къару къабзэк1э хе-гъащ1э. Бэдынокъуэ и щхьэм щхьэк1э мыр же1эж:

Бэдынокъуэ: Сыешхак1уэ ефак1уэкъым,

Нарт щауэгъу солъыхъуэ,

Ем срилъыхъуак1уэщ,

Ф1ым сри1эщак1уэщ.



Егъэджак1уэ: Адыгэхэм я дежк1э Бэдынокъуэ «щапхъэ зытрах л1ыуэ» щытщ. Нартхэм къатеуа чынтыдзэм зэрезауэр, абы л1ыгъэ зэри-хьар кьи1уатэу федгъэдэ1уэнщ уэрэд.

(«Бэдынокъуэ» уэрэдым дода1уэ).

Егъэджак1уэ: Бэдынокъуэ ц1ыху хахуэу зэрыщытам нэмыщ1к1э, ц1ыху 1ущу, жы1эда1уэу щытащ. Абы хузэф1эк1ащ, нартхэ я лъэхъэнэм щы1а хабзэжьыр икъутэныр.

(«Бэдынокъуэ нартхэм къахилъхьа хабзэф1ыр» хъыбарым к1эщ1у топсэлъыхь).

Егъэджак1уэ: Къэфц1ыхуауэ къыщ1эк1ынщ къэса ди хьэщ1эр. Мыр Мэлэчыпхъущ. Мэлэчыпхъу хъыджэбз 1ущщ, жанщ, гугъуехьым щышы

нэркъым. Абы и щэным, и губзыгъагъэм удехьэх. Девгъэда1уэт Мэлэ- чыпхъу зэрыпсалъэм:



Мэлэчыпхъу: Гуо-гуо! Хэт ар?- Мэлэчыпхъу.

Дэнэ ущы1а?- Пщым и унэ.

Сыт къыщыпшх?- Адакъэщ1эрэ хущ1э п1астэрэ.

Си 1ыхьэр щэ?- Гуэным илъщ.

Гуэныр щэ?- Жыгыу щытщ.

Жыгыр щэ?- Уэщыр йоуэ.

Уэщыр щэ?- Щхьэлым щ1элъщ.

Щхьэлыр щэ?- Маф1эм ес.

Маф1эр щэ?- Псым ехь.

Псыр щэ?- Шым иреф.

Шыр щэ?- Мэхь, мэхь!!!

Егъэджак1уэ: Мэлэчыпхъу и анэм гъунэгъум и деж игъэк1уащ къундэпсэу т1эк1у щхьэк1э. Зыдэк1уа ц1ыхубзыр зэрыбзаджэр, псоми зэрыщысхьыр ищ1эрти, мыпхуэдэу жи1ащ:

Мэлэчыпхъу: - Нанэ выл,

Балъыджэ,

Кхъуейшыпс,

Къундэпсэу т1эк1у

Щхьэк1э сыкъигъэк1уащ.

Егъэджак1уэ: А пл1ым языхэзу Мэлэчыпхъу зыхуейр ц1ыхубзым къыгуры1уат, ауэ къримытын щхьэк1э мыр къыжри1ащ:

- Си1эу щытмэ,

Си к1эр дыщэ данэк1э къаудыхь,

«Мэхь» жыс1эмэ,

Щ1эгъуэнищэр къызэхуэсу,

Сыщыл1ам дежи

Гъуаплъэ бэн схуаущ1ыж.

Егъэджак1уэ: Ц1ыхубзым къундэпсэу т1эк1у щхьэк1э къыщигъэщ1эхъум, Мэлэчыпхъу абы хуэфащэ жэуапи иритыжащ.

Мэлэчыпхъу: - Уи1э пщ1ондэ,

Уи к1эр хьэцыбанэк1э къаудыхь,

«Мыхь» жып1эмэ,

Хьэ къарищэ къызэхуэсу,

«Псы севгъафэ» жып1эмэ,

Хъуразэк1э къыпхуаухь.

Ущыл1ам дежи

Псыпц1эжь ят1эм ухаудзэж.



Егъэджак1уэ: Иджы къеблэгъа ди хьэщ1эхэр Дахэнагъуэрэ Япэнэсрэщ.

Дахэнагъуэ пщащэр насып пэлъытэщ. Ар ц1ыхухэм я насыпщ, я гъащ1эщ. Дахэнагъуэ Нарт Хэкум къихьэмэ, Нарт Хэкур умыцыхужын хуэдизк1э къэщ1эрэщ1энут, псоми ф1ыгъуэр ябэу псэунут. Мэлыхъуэ Япэнэс зэхех Дахэнагъуэ и хъыбарыр. Абы мурад ещ1 Дахэнагъуэ Нарт Хэкум къришэжыну. Бэлыхь куэд ишэча нэужь, Япэнэс хуозэ Дахэна- гъуэм.

Япэнэс Дахэнагъуэм жре1эр:

Япэнэс: Ей, Дахэнагъуэу, нагъуэурэ дахэ!

Сэ си закъуэу сыкъэплъагъуу щытми,

Сэ зэик1 сыц1ыху щхьэзакъуэкъым,

Къэск1уари къыщ1эск1уар си щхьэ 1уэхукъым,

Ц1ыхухэм я ф1ыгъуэр яхуэсхьыжынущ.

Абы я гугъап1эр уэращ, Дахэнагъуэ.

Си л1ыгъэм лъэк1мэ уахуэсхьыжынущ.

Егъэджак1уэ: Дахэнагъуэм, а псалъэхэр щызэхихк1э, къощэбэжри Япэнэсым къыжре1эр:

Дахэнагъуэ: Ат1э, гъуэгуанэшхуэр аращ щ1эпк1уфар. Уафэм ущылъэщу, щ1ылъэм ущыбыдэу, аращ ущ1ыщытыр. Бэм я ф1ыгъуэм щ1экъурщ ф1ыгъуэ зыхуэфащэр.

Егъэджак1уэ: Дахэнагъуэ Нарт Хэкум къихьэжащ.

Зэрыжа1эжымк1э, Нарт Хэкум Дахэнагъуэ къызэрихьэжу, ф1ы- гъуэр нарт щ1ыналъэм зэик1 щхьэщык1ыжакъым.



Егъэджак1уэ: Нартхэм хуабжьу ф1ыуэ ялагъу хьэрхуэрыгъэр. Санэхуафэ ща1эм и деж ахэр зэпеуэу щытащ губзыгъагъэк1э. Дэри иджы-псту дызэпеуэнщ псалъэжьхэмк1э, псынщ1эрыпсалъэхэмк1э, къуажэхьхэмк1э. Усэ, уэрэд зэдгъэщ1ахэми федгъэдэ1уэнщ, ди къафэк1эми федгъэп-лъынщ.

1. Псынщ1эрыпсалъэхэр:

а) Зазэ и зэзыр зэзэмызэ мэуз.

б) Пхъэр сошэр - пхъыр сошхыр.

в) Лэныстэ-мастэ-къэбыстэ п1астэ.

г) Бадэ бадзэ къеубыд,

Бадэ бадзэм иреуд.

д) Хъурмэ мыхъури, хъурмэ хъуари хъумак1уэм ехъумэ.

е) Фи бори яй, ди бори яй. Ди бори яй, фи бори яй.

ж) Дыгъэ къепсым сыкъригъэпсри, си нэпсыр тк1уэпс-тк1уэпсурэ къыщ1игъэжащ.

2. Псалъэжьхэр: (зы сабийм псалъэжьым и къегъэжьап1эр же1э, адрейм и к1эухыр же1э).

а) Узэгугъур (къогугъуж).

б) Джэд пэтрэ (мэулъэпхъащэ).

в) Бзур зы1этыр дамэщ,( ц1ыхур зы1этыр акъылщ).

г) Нэхъыжьыр гъэлъап1и, (уи щхьэр лъап1э хъунущ).

д) Унэм зыщыгъаси, (хасэм яхыхьэ).

е) Хуэмыху и 1уэху (махуитху и п1алъэщ).

ж) Мастэк1э 1эшэщ, (шатэк1э бзаджэщ).

з) Гъатхэм жеяр, (бжьыхьэм магъыж).

и) Гупсыси псалъэ, (зыплъыхьи т1ыс).

к) Пц1ым (лъакъуэ щ1эткъым).

л) Хьэщ1эм (насып къыдок1уэ).

м) Хэти езым и Хэкур (ф1ыуэ елъагъуж).

3. Къуажэхьхэр: (ц1ык1ухэр гупит1у гуэшауэ зэпоуэ).

а) Зи к1эр зылъэфу, зи фэр зи бий (бажэ).

б) Жьыми щ1эми яф1э1эф1щ,

Къыхуагъуэтри нэхъ бзэ 1эф1щ.

Дыщэ к1анэу драдзей,

Т1эк1у ешамэ ягъэжей. (сабий).

в) Банэ топу зи пэр т1ей. (цыжьбанэ).

г) Зи пкъыр щ1ым щ1элъ, зи щхьэцыр дунейм телъ. (пхъы).

д) Зи губгъуэр хужь, зи жылэр ф1ыц1э. (тхылъ).

е) Уеплъмэ гъуджэ, уеджэм дэгу. (мыл).

ж) Зэшищ зы пы1э ящхьэрыгъщ.(1энэ).

и) Зи къуэпсыр дуней псом лъэ1эс. (дыгъэ).

к) Дунейм тет псор зыгъашхэ. (щ1ы).

4. Джэгук1эхэр:

а) К1апсэк1э зэпегъэкъун.

б) «Пы1э къуэдзэ». (Адыгэ джэгук1э).

5. Усэхэмрэ уэрэдхэмрэ

«Си Хэку». Аф1эунэ Л.

Уэрэд «Адыгэ Хэку».

6. Къафэ. (сабийхэр къофэ).

Егъэджак1уэ: Ди нэтыным и к1эухыу ц1ык1ухэм зыкъыфхуагъэзэнущ хъуэхъу псалъэк1э:

Нобэ мыбы кърихьэл1ахэм, гугъу къыддехьахэм:

Фи гъащ1эр к1ыхьу,

Фи нэмысыр лъагэу,

Фи насыпыр куууэ,

Фи акъылыр хурикъуу,

Гухэхъуэр фи куэду,

Фадэбжьэр зефхьэфу,

Пшэрыхьыр вгъэвэфу.

Псоми: Тхьэм куэдрэ фытхуигъэпсэу!
Темэр: «Адыгэ 1уэры1уатэ»

(классщ1ыб лэжьыгъэ 3-4 кл.)

«1уэры1уатэ» темэр пэщ1эдзэ классхэм щ1эс еджак1уэхэм щаджым деж, егъэджак1уэм и пащхьэм иригъэувэж къалэнхэр (мурадхэр):

1. 1уэры1уатэр зищ1ысыр ц1ык1ухэм къагурыгъэ1уэн.

2. Сабийхэр щыгъуазэ щ1ын адыгэ 1уэры1уатэм и жанр нэхъыщ-хьэхэм (таурыхъхэм, псысэхэм, псалъэжьхэм, джэгук1эхэм, усэрыбжэхэм, псынщ1эрыпсалъэхэм, къуажэхьхэм, нэщэнэхэм).

3. Еджак1уэ ныбжьыщ1эхэм егъэлъагъун 1уэры1уатэм и лъэп- къыгъуэхэм ц1ыхухэм я дежк1э мыхьэнэшхуэ зэра1эр(абыхэмк1э ц1ыхухэм дунейм и щэхухэр къызэрахутэр, емрэ ф1ымрэ зэхагъэк1ыфу зэрызагъасэр, я акъылым, я бзэм зэрызрагъэужьыр, я зэф1эк1хэр нэхъ ин зэращ1ыфыр).

4. Ц1ык1ухэр егъэсэн, хъыбархэмрэ таурыхъхэмрэ жа1эжыфу, пса-лъэжь зэхахахэр щыпсалъэк1э къагъэсэбэпыфу, джэгук1э зэмыл1эужьы-гъуэхэмк1э джэгуфу, нэщэнэхэмк1э ц1ыхум и хьэлыр, дунейм и щытык1энур къахутэфу, хабзэ дахэ зыхэлъ я ныбжьэгъухэм хуэфащэ пщ1э хуащ1ыфу.

Егъэджак1уэ: (хэзышэ псалъэмакъ).

Ини ц1ык1уи, зыужьыныгъэ хьэлэмэтхэр зы1эрызыгъэхьаи е къы-к1эрыхупаи иджык1э къэхутауэ щы1э лъэпкъхэм зыри яхэткъым зи 1уэры1уатэ зэзымыгъэпэща, ар зимы1э, пасэхэми иужьк1и ар зыубгъуауэ зи гъащ1эм къыщызымыгъэсэбэп.

Лъэпкъым, ц1ыхум зыхуэмей зэик1 къагупсысыркъым, зэдэууэ абыхэм псоми я 1уэры1уатэ щызэхалъхьэк1э ар зыгуэрым епхащ, 1эмалыншагъэм къыхэк1ащ. Къалэн зэхуэмыдэхэр игъэзащ1эу л1эщыгъуэ куэдк1э ар къызэрыгъуэгурык1уам и щыхьэтщ.

Адыгэхэм я дежк1э 1уэры1уатэм и мыхьэнэр ин дыдэщ. Абы ехъумэ хабзэри, нэмысри, л1ыгъэри. 1уэры1уатэм ныбжьышхуэ и1эщ. Абы лъэпкъым и ныбжьыр и ныбжьщ.

1уэры1уатэ псалъэр езыр къызэрыригъажьэ «1уэ» 1ыхьэм къи- к1ыр «жы1э» жыхуи1эу арщ. Нэгъуэщ1у жып1эмэ, 1уэры1уатэм къик1ыр жы1эры1уатэщ.

Адыгэ 1уэры1уатэм къызэщ1еубыдэ нарт хьыбархэр, псысэхэр, таурыхъхэр, псалъэжьхэр, къуажэхьхэр, уэрэдхэр, гъыбзэхэр, псынщ1эрыпсалъэхэр, нэщэнэхэр нэгъуэщ1хэри.

Пэжщ, ди лъэхъэнэм 1уэры1уатэм и пщ1эр нэхъ къэлъэхъшащ. Ар епхащ тхылъ, радио, кино, телевиденэ, Интернет хуэдэхэр къызэрежьам.

Таурыхъхэмрэ псысэхэмрэ гуп-гупу зэрызэщхьэщык1ыр.

Еджак1уэ: Адыгэ 1уэры1уатэм и куэдщ таурыхъхэмрэ псысэхэмрэ. Ахэр хьэлэмэту зэхэлъщ, купщ1аф1эщ, на1уэщ, шэрыуэщ. Ижь - ижьыж зэман лъандэрэ ц1ыхум природэр къигъэ1урыщ1эфу, къуалэбзухэм хуэдэу лъэтэфу, зыхуейр ягъуэту, 1ейм тек1уэу псэуну хущ1экъу зэпыту къок1уэк1. Мис апхуэдэ 1уэхугъуэхэм къегъэщ1 таурыхъхэмрэ псысэхэмрэ. Абыхэм сыт щыгъуи пэжыр пц1ым, ф1ыр 1ейм щыток1уэ.

Зытепсэлъыхь 1уэхугъуэ елъытак1э таурыхъхэмрэ псысэхэмрэ гуп - гупу зэщхьэщок1. Абыхэм нэхъ щытепщэщ бажэ, дыгъужь, мыщэ, адакъэ, бгъэ, пц1ащхъуэ нэгъуэщ1хэри. Мыпхуэдэ псысэхэр нэхъыбэу щаусар ц1ыхум щак1уэныр нэхъ и 1эщ1агъэу щыщыта зэман жыжьэр арщ. Хьэк1э-кхъуэк1эхэм теухуа псысэхэм щ1агъыбзэк1э къа1уатэр ц1ыхухэм я зэхущытык1эр, абыхэм я хьэл - щэнхэр. Мыпхуэдэ таурыхъхэм щызэпэщ1оувэ хьэлэлымрэ хьэрэмымрэ, бзаджэмрэ, 1эсэмрэ, пэжым и телъхьэмрэ пц1ыупсымрэ.



Еджак1уэ: Ет1уанэ гупым хыхьэхэр шыпсэу, удыгъэ зыхэлъу щытщ. Мыпхуэдэ шыпсэхэм къыхэщ ц1ыхухэми, псэущхьэхэми къалъэтыхь: уд фызыжьым куэд лъок1, благъуэм тенджызыр зы 1убыгъуэу иреф. Мып-хуэдэ псысэхэр щок1уэк1 псы щ1агъым, щ1ы щ1агъым, губгъуэ, мэз пхы-дзахэм.

Еджак1уэ: Ещанэ гупым хыхьэ таурыхъхэр л1ыхъужьхэм, мылъку зэгъэпэщыным теухуащ. Л1ыгъэ зезыхьэу мыбыхэм нэхъыбэу къахэщыр зэкъуэшищым я нэхъыщ1эрщ. Абы еук1ыф къуажэр зымыгъэпсэу иныжьыр, я псыр зыубыдауэ зыри зыпэмылъэщ благъуэр. И теплъэк1э фейцейуэ щытми, гурыщ1э къабзэ и1эщ, пэжым и телъхьэщ, дэ1эпыкъуэгъу зыхуэхъур гузэвэгъуэ къызылъэ1эса ц1ыхухэрщ. Абыхэм я 1уэху зэф1имыгъэк1ауэ, ахэр аразы имыщ1ауэ и щхьэ 1уэху зэрихуэркъым. Аращ абы и мурадхэри къыщ1ехъул1эр. Апхуэдэ ц1ыхур лъэпкъым егъэлъап1э, е1эт.

Еджак1уэ: Епл1анэ гупым хыхьэхэр къэхъукъащ1эхэмрэ тхыдэмрэ теухуахэщ. Мыбыхэм лъабжьэ яхуэхъур дунейм и зы къэхъукъащ1э гуэрщ. Псалъэм папщ1э, л1ыхъужьыр тенджыз т1уащ1эм зэпрок1ри шыбз гуартэ къызэпреху. Шыхэм зэ уафэм, зэ тенджыз щ1агъым, зэ мэзым зыща- гъэпщк1у. Мы гупым хыхьэхэр апхуэдизк1э таурыхъыфэщи, ф1эщ щ1ы- гъуейщ апхуэдэ 1уэхугъуэхэр къэхъунк1э хъуну е къэхъуауэ щытауэ. Апхуэдэу щытми, абыхэм лъабжьэ яхуэхъур дунейм и зы къэхъукъащ1э гуэрщ. Апхуэдэу таурыхъыф1у 1уэры1уатэм игъэщ1эращ1эу, игъэлъап1эу щытыр лъэпкъым и л1ыхъужьхэрщ, абыхэм я 1уэхущ1афэхэрщ, я тхыдэрщ.

Еджак1уэ: Етхуанэ гупым хыхьэхэр унагъуэм, быным, лэжьыгъэм, хабзэм теухуахэрщ. Мыбыхэм къыхощ бейхэмрэ тхьэмыщк1эхэмрэ яку дэлъа бэнэныгъэр. Мыпхуэдэ таурыхъхэм щызэпэщ1оувэ бе-ймрэ тхьэмыщк1эмрэ, быдэмрэ хьэлэлымрэ, пэжымрэ пц1ымрэ.

Еджак1уэ: Еханэ гупым хыхьэхэр ц1ыхумрэ псэущхьэхэмрэ я зэхущытык1э къэзыгъэлъагъуэхэрщ. Мыбыхэм ц1ыхур гузэвэгъуэ ихуа нэужь, ар абы къыхэзышыр, дэ1эпыкъуэгъу къыхуэхъур зы псэущхьэ гуэрщ. Мыхэр къежьащ ц1ыхум псэущхьэхэр 1эрыгъасэ ищ1у щыхуежьа зэманым. («Бажэмрэ дыгъужьымрэ» сценкэ къэгъэлъэгъуэн).

Псалъэжьхэр.

Егъэджак1уэ: Псалъэжьхэр 1уэры1уатэм и адрей жанрхэм зы- къомк1э къащхьэщок1: мыхэр ц1ыхум и нэгу щ1эк1а, гурэ псэк1э зэхищ1э, л1эщ1ыгъуэк1эрэ зык1элъыплъа 1уэхугъуэ гуэрхэм ехьэл1ащ. Псалъэжьхэр бзэм и гъусэу, къыгуэхып1э имы1эу абы епхауэ щытщ. Аращ ахэр ц1ыхум нэхъыбэрэ къыщ1игъэсэбэпри, нэхъ куэдым щ1ащ1эри. Лъэп-къым и гупсысэри, и дуней еплъык1эри, и акъылри на1уэу къыхощ пса-лъэжьхэм. Сабийм лэжьыгъэр ф1ыуэ илъагъуу, нэхъыжьым пщ1эрэ нэмысрэ яхуищ1у, нэхъыщ1эм къыщхьэщыжу, л1ыгъэ, хьэл-щэн дахэ хэлъу къэтэджынымк1э псалъэжьхэм я пщ1эр ин дыдэщ.

Еджак1уэ: Псалъэжьхэр зэщхьэщыбгъэк1 хъунущ мыпхуэдэ гупурэ:
1. Лэжьыгъэм ехьэл1ахэр.

2. Ц1ыхум и дуней еплъык1эм епхахэр.

3. Хабзэм, нэмысым ехьэл1ахэр.

4. Ц1ыхум и хьэл-щэныр къэзыгъэлъагъуэхэр.

5. Гъэсэныгъэм, сабий п1ыным ехьэл1ахэр.

6. Бзылъхугъэм теухуахэр.

7. Щхьэхынагъэм, хуэмыхуагъым ехьэл1ахэр.

8. Гъэм и зэманым теухуахэр.

9. Хьэл-щэным, хьэщ1агъым ехьэл1ахэр.

(Псалъэжьхэр къазэрыгуры1уэр жа1э).

1. Зэхьэзэхуэр мэунэри зэижит1ыр мэунэхъу.

2. Нэхъыжь к1элъыджэркъым-к1элъок1уатэ.

3. Щ1эныгъэрэ 1эщ1агъэрэ зэкъуэшщ.

4. Хамэ Хэку сыщытхъэ нэхърэ, си Хэкужь сыщыл1э.

5. Куэд жызы1э нэхърэ, куэд зылэжь.

6. Хуэмыху зимыгъазэурэ мазэр къохьэж.

7. Гъатхэм жеяр, бжьыхьэм магъыж.

8. Япэ умыуэ, къоуэм ущымысхь.



Сабий джэгук1эхэр.

Егъэджак1уэ: Дэтхэнэ зы лъэпкъми хуэдэу, адыгэхэм л1эщ1ыгъуэ зыбжанэк1э зэрагъэпэщауэ я1эщ щ1эблэм и акъылым зегъэужьынымк1э 1уэры1уатэ хьэлэмэт. Сабий 1эры1уатэм мыхьэнэшхуэ и1эщ ц1ык1ухэм емрэ ф1ымрэ зэхащ1ык1ыу, къэк1ыгъэхэмрэ псэущхьэхэмрэ ф1ыуэ ялъагъуу, нэхъыжьым пщ1эрэ нэмысрэ хуащ1у, мыхъумыщ1эу щымыту, тэмакък1ыхьу, бэшэчу, щхьэх ямыщ1эу гъэсэнымк1э.

Еджак1уэ: Щ1эблэр щагъасэк1э адыгэхэм 1эмал зэмыл1эужьы- гъуэхэр къагъэсэбэпырт. Абыхэм ящыщ зыт джэгук1э зэмыл1эужьыгъуэхэр. Сабийм и 1эпкълъэпкъым, акъылым, гупсысэк1эм зрагъэужьу, 1эрыхуэу, къарууф1эу ирагъасэу адыгэхэм я1эщ джэгук1э куэдхэр. Абыхэм ящыщщ: «Гъуэргъуапщк1уэ», «К1эн джэгу», «Пы1э къуэдзэ», «Хэш», «Жьынду», нэгъуэщ1хэри.

(«Хэш» джэгук1эм мэджэгу).

Къебжэк1хэр, джэгузэхэшэхэр, щ1энэк1алъэхэр.

Егъэджак1уэ: Сабий 1уэры1уатэм и жанр гъэщ1эгъуэнхэм ящыщщ къебжэк1хэр, джэгузэхэшэхэр, щ1энэк1алъэхэр. Джэгузэхэшэхэр е зэрабж усэхэр хьэлэмэту зэгъэк1уауэ зэхэлъщ. Абы къыхэк1к1э, ахэр жы1эгъуаф1э, гум иубыдэгъуаф1э мэхъу. Джэгузэхэшэхэм я нэхъыбэр гушы1эу зэхэлъщ. Зэрабж усэ ц1ык1ухэм я къалэн нэхъыщхьэр гупыр джэгук1э гуэрым хуэгъэхьэзырынырщ. Апхуэдэхэмк1э къыщ1адзэ джэгук1эхэмк1э псори аразыщ. Зэрызабж усэм и щ1эдзап1эр хуозэ усэр жызы1эм, адэк1э псоми я бгъэм е1усэурэ усэм щыщ зы пычыгъуэ е псалъэ ц1ык1у къэс къа- лъегъэс, и к1э дыдэ пычыгъуэр зытехуэр хок1, апхуэдэу къыщ1адзэжурэ забж, псори хэк1ыу, зы ф1эк1а къэмынэжыху.

(зэрызабж усэхэр).

1. Инэмыкъуэ.

2. Уэри-уэр.

3. Зэк1.


4. Унэку.

5. Шэ фэндырэ.

6. Инэ коп.

Егъэджак1уэ: Ц1ык1ухэр джэгуурэ зыгуэрк1э щызэщыхьэжым деж, къагъэсэбэпырт щ1энэк1алъэхэр. Абыхэмк1э ауан иращ1 сабий зыгъэгусэрейр, джэгум хэмызагъэр, пц1ыупсыр, щхьэхынэр.

Еджак1уэ: Щхьэхынэм зэрыщ1энак1э.

Уцэ щхьэц бапхъэ, кхъуейжьапхъэ 1упэ.

Бжьыпэ убыд, къаубыдыр зы1эщ1эк1.

К1элъэфыр зи дагъуэ, шэджагъуэрытэдж.

Джак1уэр зи жагъуэ, гъуагъуэр зи ныбэ.

Блэ шэрэз дыкъуакъуэ, ныкъуакъуэ бырт1ым.

Т1ымыжь гурывэ, жьэрывэ бзаджэ.

Къэудж адакъэ, къэдабэ джанэ.

Анэ мыда1уэ, 1уэхуншэ нат1э.

Т1энк1э мыщ1агъуэ, гъуэншэдж лъэпахъуэ.

Хъуэрыр зымыдэ, дэ ц1ынэ 1эпэ.

Пэ теуда, дапхъэм щыгъуащэ.

Пэщащэ лъакъуэ. къуак1э къыдэнэ.

Банэр зыхэуэ, уэуэур зи махуэ.

Хуэмыху фэндырэ, шэдыр зи к1уап1э.

Ят1э лъэгуажьэ, 1эбжьанэ лэныстэ.

Сабын щышынэ, хьэр зыгъэбанэ.

Псысэ хуэмылъэ, тхылъ хэмызагъэ.

Загъэр зымыщ1э, шк1ащ1э къэтэдж.

Мыщхъыдж щитхьэлэ, лэжьэнк1э уашхэу,

Шхынк1э дыгъужьыр, мэрэк1уашхэ здэдмышэн!

Еджак1уэ: Усэрыбжэ.

Инэ, инэ, инэ мыкъуэ.

Мыкъуэ щхьэл,

Щхьэл къутэ,

Къутэрауэ,

Щауэ мыхъу,

Щауэ хъурзэ.

Хъурзэ нат1э

Хьэ нат1ищ.

Л1ищ зыук1,

Зызук1ыж,

Аныргъагъ,

Лъэрыгъыпс,

Хьэнтхъупсафэ,

Псафэ екъу,

Къурей нак1уэ,

Нак1уи т1ыс, т1ыс, Аслъэн!

Еджак1уэ: Джэгузэхэшэ.

Уэ хъуромэ, хъуромэ,

- Уо, уо!

Уэ хъуроми токъу,

-Уо, уо!

Токъмакъ зи 1эщэ.

- У о, уо!

Зи 1эщэрилэ,

- У о, уо!

Елэн къэгъэши,

- У о, уо!

- Чышыр зи уанэ,

- Уо, уо!

Уанэ лъэгубгъуэ.

- У о, уо!

Хъан и губгъуэ дивгъэхьэ,

- У о, уо! Девгъэджэгуажьэ!

- У о, уо! Девгъэжьэжыпэ!

- Уо, уо!

Еджак1уэ: Т1у зэзэуамэ ауан зэращ1ыр.

Мыстрэ Мыстрэ зэзэуа,

Мыст и нак1эр щ1ауда,

Мыстыр щтэри щ1эпхъуэжа,

Мыстхэ дежк1э дэлъэда,

Мыстхэ я хьэр къыхуилъа,

Лъейуэ пщ1ант1эм дэжыжа.

Жэк1э унэм къэк1уэжа.

Дзыгъуэ гъуэмбым и1эба

Апэсит1 къриха,

К1энфетит1 къищэхуа,

Езым псори ишхыжа!

П1и, п1и ишхыжа!

Еджак1уэ: Пц1ыупсым зэрыщ1энак1эр.

Мо щ1алэжьыр башыпэк1э мавэ,

И вым уанэ трелъхьэ,

И хьэр псафэ ешэ,

И шым вакъэ щет1агъэ,

Гъэшым шыгъу хедзэ,

Шху – п1астэрывэ,

Бжэ1упэ вак1уэ!

И тутыныр къурыкъу,

Къэрэкъурэр и баш

Шыпхъум и щхьэр еупс,

Пц1ы иупсу къек1ухь!



Псынщ1эрыпсалъэхэр.

Егъэджак1уэ: Псынщ1эрыпсалъэхэр зэхуэдэ макъ зыхэт псалъит1у е я къэпсэлъык1эк1э гугъуу зэпха псалъэ гупу зэгъусэу къок1уэ. Псын- щ1эрыпсалъхэр куэдрэ къэзыгъэсэбэпым и бзэр псалъэк1эм нэхъ «хуэкъута» мэхъу, зеужь; къэпсэлъык1э гугъум и ужьк1э къызэджэнур тынш къыщохъу. Псынщ1эрыпсалъэхэр щ1алэгъуалэм куэду ящ1эу щытащ.

Пщыхьэщхьэхэр абык1э зэпеуэу ягъак1уэрт. Псынщ1эрыпсалъэхэр къытебгъэзэжурэ, т1эу-щэ жы1эн хуейт.



Еджак1уэ:

1. Нанэрэ дадэрэ зэблопсэлъык1-къызэблопсэлъык1ыж,

зэблопсэлъык1э-къызэблопсэлъык1ыж.

2. Къепсыр къепсу

Къепсыхыжри-

Къепсыр, къепсри-

Бзэхыжащ.

3. Е семышу сезэша?

Е сешауэ сызэша?

4. Мо банапц1эм сыкъелъэ-сынелъэ,

Мо банапц1эм сыкъепк1э-сынепк1э.

5. Пылым пит1 пыт,

Хьэмэрэ к1ит1 пыт?

6. Мо бжэкъуагъым

Къуэлъ жыхапхъэр

Унащхьэмк1э

Щхьэпрызут1ыпщык1,

Къыщхьэпрызут1ыпщык1ыж,

Щхьэпрызут1ыпщык1,

Къыщхьэпрызут1ыпщык1ыж.

7. Выжь къуагуэр

Мэкъугум

Гъуэгукум

Щемыкъу.


8. Сэралъп и алъпыр

Мэлъэпэрапэ.

Сэралъп и алъпыр

Мэлъэпэрисэ.

9. Джэдыгу гъуру

Дыгъужьыжь,

Ущыдыгъуэр дэнэ, щхъуэжь?

10. Хъэндыркъуакъуэ щ1акъуэр,

Къуанщ1э лъакъуэм щ1окъур.

Къуажэхьхэр.

Егъэджак1уэ: Къуажэхьхэр жыжьэ къыщожьэ. Абыхэм къагъэ- лъагъуэ ц1ыхум и губзыгъагъэр, и акъылыр и жанагъыр. Къуажэхь джэгуным дихьэхырт сабийри балигъри. Къыщыхъу щы1эт къуажэ гъунэгъухэр щызэпеуи, хэт и къуажэхьыр нэхъ дахэми, нэхъ къэщ1эгъуейми зэхагъэ-к1ын мурадк1э. Къуажэхьыр къыпхуэмыщ1эмэ, къуажэ, къалэ ептын хуейт. Къуажэ е къалэ къратар трамыхыжын щхьэк1э, абы тебжэрт: «Ф1ыгъуэу дэлъыр къэзыхь, къэзышх, къыдэзыгъэк1и псы изык1эж, стезыхыжынур адакъэшым тесу, щ1опщ пагуэжь и1ыгъыу къренэ!»

Еджак1уэ:

1. Вак1уэ дэк1ым к1элъоджэ, къаджэ-наджэу къек1ухь.

2. К1уэ пэтми, бжьиз зымык1у.

3. Бырыбыплъ, бырыб лъэщ, зауэл1ищэм я напэ.

4. Цыпхыдзэр зи пащ1э, хуэмып1ащ1эу дзыгъуащэ, гуащэ жьан т1эм дэмык1, зи к1э ц1ык1ур зыгъэджэгу.

5. Дэнэ ук1уэми пк1эрымык1.

6. Уд ф1ыц1э пэ дыд, тхьэк1умак1эм зыхесэ, уэсэпс къехмэ мэмэх, хьэ хыжыгъуэм мэятэ, мэкъуауэгъуэм мэтэдж.

7. Башыпэ к1апсэ, к1апсэпэ мастэ.

8. Ди гуэн ц1ык1у лы изщ.

9. Хэт къак1уэми ф1эхъус ирех.

10. Щабэрык1уэ, мэз к1уэрей.

(Къехыу: Нашэ-къашэ, хьэ лъакъуэжь, и нэр къопщ, и пщэр кумбщ, «жьгъумп1ыкъ» же1эри псым хопк1эж).



(Къуажэхьхэр къэщ1эн. Кроссвордым итхэн.)



Нэщэнэхэр.

Егъэджак1уэ: Дунейм и п1алъэ зыщ1эу псэууэ щыта пасэрейхэм къащ1энащ нэщэнэ куэд, 1эзагъэ, 1эмал, гурыхуагъэ. Нэщэнэхэр игу ириубыдэк1эрэ, дунейм хуэ1эзэ хъук1эрэ ц1ыхум и зэф1эк1ым зригъэужьырт, гъащ1эм хуэ1эижь хъурт. Зэпеуэ: (Еджак1уэхэр)

1. Джэдынэ зышхыр мастэнэк1э 1эзэ мэхъу, жа1э.

2. Дзэлыр пхъащхьэм хэплъхьэну ф1ыкъым, жа1э.

3. Ежьам к1элъыджэркъым, к1элъыгъыркъым, ар мыф1у ялъытэ.

4. Зыщ1ып1э 1уэхук1э уежьауэ къэбгъэзэж хъунукъым-уздэк1уэр къомыхъул1эну ялъытэ.

5. Шур гъуэгу техьа къудейуэ и шыр пырхъамэ, къигъэзэжырт, гъуэгур къемыхъул1эну илъытэрти.

6. Зыгуэр ишхыну ептарэ игъапсчэмэ, хьэлэл хуумыщ1ауэ къабж.

7. Ипщэк1э уафэр япэу щыгъуагъуэмэ, гъэр гъэф1, бэв хъуну ялъытэ.

8. Гъатхэр гъэгъа нэгумэ, бжьыхьэр гъавэ гупл1эщ.

9. Щ1ым уэск1э зимыгъэнщ1амэ, уэшк1э зигъэнщ1ыркъым, жа1э.

10. Хьэм удз ишхмэ, гъавэр бэв хъунущ.

Еджак1уэхэм къащ1ар къызэщ1эзыкъуэж псалъэмакъ.
Темэр: «Нэхъыжьым хуэфащэщ пщ1э лей».

(классщ1ыб лэжьыгъэ 2-4 класс)
Мурадыр:
1. Пэщ1эдзэ классхэм щеджэ ц1ык1ухэм я бзэм зегъэужьын.

2. Сабийхэр щыгъуазэ щ1ын ижь-ижьыж лъандэрэ адыгэхэм къадэгъуэгурык1уа хабзэ гъуэзэджэхэм.

3. «Сыт хуэдэ зэхущытык1э дэлъын хуей сабийхэмрэ балигъхэмрэ я зэхуакум?» упщ1эм жэуап тэмэм етын.

4. Ц1ык1ухэр гъэсэн, нэхъыжьхэм хуэфащэ пщ1э хуащ1ыфу.

5. Адыгэ хабзэм мыхьэнэшхуэ балигъхэми сабийхэми я дежк1э зэри1эр ц1ык1ухэм ягурыгъэ1уэн.

6. Еджак1уэ ц1ык1ухэр щыгъуазэ щ1ын хабзэр зымыгъэзащ1эхэр щытык1э гугъухэм зэриувэр къэзыгъэлъагъуэ усэхэм, псалъэжьхэм.


(Уэрэд «Жьым фымыщ1 и жагъуэ»)

Еджак1уэ: Фи махуэ ф1ыуэ!

Фыкъеблагъэ ди хьэщ1э лъап1эхэ!

Сэлам гуапэ фыдох!
Егъэджак1уэ: Ди адыгэ хабзэм и фащэ нэхъапэ дыдэхэм ящыщщ, адыгагъэмрэ адыгэ нэмысымрэ 1ыгъыныр. Абы къызэщ1еубыдэ ц1ыхум и щ1ыхьыр зэримыгъэпудыныр, пэжыгъэр, ук1ытэр, гулъытэр, нэхъы-жьым пщ1э хуэщ1ыныр бзылъхугъэр лъытэныр, сабийм хуэсакъыныр, гъэсэныгъэ хэлъхьэныр.

Мы зи гугъу сщ1а 1уэхугъуэ псоми ухэплъэжмэ, гуры1уэгъуэ мэхъу адыгэ унагъуэм сабийм щигъуэтым хуей гъэсэныгъэм и куууагъыр.

Къэтщтэнщ нобэ нэхъ дызыгъэгузавэ зы 1уэхугъуэ: нэхъыжьымрэ нэхъыщ1эмрэ яку дэлъ зэхущытык1эр. Аращ ди псалъэмакъри зытеухуауэ щытынур.

Тхыдэм уриплъэж нэужьк1э, лъэпкъ куэдым я деж ущрохьэл1э ц1ыхухэм жьы хъуахэр яук1ыжу, бгым щ1адзу, щ1ып1э пхыдзам яшэрэ къагъанэу зэрыщытар. Апхуэдэ хъыбар хэтщ ди адыгэ 1уэры1уатэми.

Дедэ1уэнщ Бэдынокъуэ нартхэм къахилъхьа хабзэф1ым теухуа хъыбарым.

Еджак1уэ: Бэдынокъуэ и адэ Бэдын ишат бгым щидзыну, ауэ гу щ1эгъур къытек1уэри абы и адэр иук1акъым. Мэзым щигъэпщк1ури къэк1уэжащ.

Гъей щыхъум, л1ыжьым и чэнджэщхэмк1э гъавэр къахуэк1ыу, 1эщхэр яхуэбагъуэу щ1идзэжащ.

Мы хъыбырым къыщежьэу жып1э хъунущ нэхъыжьым хуэщ1ын хуей гулъытэр, пщ1эр. Къарук1э пэмылъэщыжми, жьы хъуа ц1ыхум 1эзагъ, 1ущагъ ин гъащ1эм къыхихауэ и1эщ.

1   2   3   4


База данных защищена авторским правом ©bezogr.ru 2016
обратиться к администрации

    Главная страница