Татарский язык



страница6/13
Дата10.05.2016
Размер2.05 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   13

Уку турында


Из жизни рыб

Рыбы укыймы? Алар бит сөйләшә белмиләр. Юк, алар сөйләшәләр, алар бер-берсен яраталар, обучают, учат.

Ә действительно, балыклар укый. Аларның разные мәктәпләре бар, гимназияләре дә, высшие учебные заведения да бар. Под водой шулай ук мәктәпләр була. Рыбы үз мәктәпләрендә «Физика», «Воды химиясе», «Подводная географиясе», «Рыбак психологиясе», «Кешеләр страна – сухая страна», «Средства предохранения от крючка» кебек дәресләр укыйлар. Анда шулай ук лекцияләр була, аннары лабораторияләрдә разные типы воды белән опыты дә була.

Рыбы-ученые под водой на камнях китапларын язалар, ул китапханәләргә балык-студентлар йөри.

Однако балыклар арасында да лентяи күп, алар укымыйлар, дәресләрен оставляют (пропускают), шуңа күрә попадаются на крючок…

Кайда да укырга кирәк. Знания под водой да кирәкле икән. Укысаң, на крючок не попадешься!


Ученый баран

Нигә сарык укый-яза белми? Чөнки аңа укый-яза беләргә нельзя. Әгәр ул укый-яза белсә, кешеләр укый-яза белмәгән кешеләргә: «Эх, неграмотный баран», – не могли бы сказать. Менә шулай шул!

(по Лабибу Лерону)
2

Уку турында


Балыклар тормышыннан

Балыклар укыймы? Алар бит сөйләшә белмиләр. Юк, алар сөйләшәләр, алар бер-берсен яраталар, укыталар, өйрәтәләр.

Ә чыннан, балыклар укый. Аларның төрле мәктәпләре бар, гимназияләре дә, югары уку йортлары да бар. Су астында шулай ук мәктәпләр була. Балыклар үз мәктәпләрендә «Физика», «Су химиясе», «Су асты географиясе», «Балыкчы психологиясе», «Кешеләр иле – коры ил», «Кармактан сакланучы чаралар» кебек дәресләр укыйлар. Анда шулай ук лекцияләр була, аннары лабораторияләрдә төрле сулар белән тәҗрибәләр дә була.

Галим-балыклар су астында ташларга китапларын язалар, ул китапханәләргә балык-студентлар йөри.

Әмма балыклар арасында да ялкаулар күп, алар укымыйлар, дәресләрен калдыралар, шуңа күрә кармакларга эләгәләр…

Кайда да укырга кирәк. Белем су астында да кирәкле икән. Укысаң, кармакка эләкмисең!


Укымышлы сарык

Нигә сарык укый-яза белми? Чөнки аңа укый-яза беләргә ярамый. Әгәр ул укый-яза белсә, кешеләр укый-яза белмәгән кешеләргә: «Һәй, надан сарык!», – дия алмаслар иде. Менә шулай шул!

(Ләбиб Лерон буенча)

Берсе артык:

1. Балык кеше белән сөйләшә белә.

2. Балык сөйләшми.

3. Балык сүзен кеше аңламый.


1. Су астында балыкларның институтлары бар.

2. Су астында китапханәләр һәм музейлар күп.

3. Балыкларның уку йортлары юк.
1. Укый-яза белгән балык кармакка эләкми.

2. Укый-яза белгән балыклар булмый.

3. Балыклар китаплар укый һәм кешеләр турында әкиятләр сөйли.
1. Сарыклар укырга һәм язарга яраталар.

2. Сарыклар балыкларны укырга һәм язарга өйрәтәләр.

3. Сарык укый-яза белми, чөнки алар наданнар.
Сораулар:


  1. Балыклар укыймы?

  2. Балыклар сөйләшә беләме?

  3. Балыкларның китаплары бармы?

  4. Алар яза беләме? Алар ничек яза: куллары юк бит?

  5. Алдан кешеләр дә китапханәләрне ташлардан ясаганнар. Сез андый китапханәне күргәнегез бармы?

  6. Ничек уйлыйсыз: татар телен яки балык телен өйрәнергә авыррак?

  7. Нинди балыклар кармакка эләгә?

  8. Кеше белән балыклар дуслармы?

  9. Нигә кеше балыкларны карммакка тота (ловит)?

  10. Сез балык тотарга яратасызмы?


Поставьте глаголы в нужной временной форме по образцу:

Образцы: Бүген яңгырлы көн. Иртәгә яңгырлы көн булыр. Кичә кояшлы көн булды. Иртәгә кояшлы көн булыр. Без өстәлдән китапларны алабыз. Бәлки, без өстәлдән китапларны алырбыз.

  1. Үткән атнада без концертка бардык.

  2. Быел алар икенче курста укыйлар.

  3. Бүген мин кинога барам.

  4. Бүген мин концертка бармыйм.

  5. Алар сыйныфтан чыгалар.

  6. Кичә күктә кояш балкыды.

  7. Кояш көнчыгыштан чыга.

  8. Кар ява.

  9. Быел җәй көннәре бик эссе.

  10. Мин эшкә барам.

  11. Мин эшкә бармыйм.

  12. Кичә без укымадык.

  13. Без язмыйбыз.

  14. Алар тактага карамыйлар.

  15. Үткән елны кар күп яуды.


Поговорим о деньгах. Попробуйте ответить на вопросы (может понадобиться словарь):

  1. Илле тиен акчага хәзер нәргә алып була?

  2. Ун меңгә телевизор алып буламы?

  3. Кырык меңгә нәрсәләр алып була?

  4. Нинди кеше ярлы (бедный) була?

  5. Нинди кеше бай дип санала (считается)?

  6. Франциядә нинди акча берәмлеге? Ә Россиядә?

  7. Бер доллар хәзер ничә сум?

  8. Безнең акчаны кайда долларга чки еврога алыштырып була (обменять можно)?

  9. Ул бер айга бер мең сум акча эшли? Ул баймы?

  10. Син ун сум бирәсең, һәм биш сумга дәфтәр аласың. Сиңа кибеттә күрме акча кайтарып бирерләр?


В-ШЕСТЫХ, ПРИЧАСТИЯ, ГЛАГОЛ «ИДЕ»

Вспомогательный глагол иде (идем, идең) может сочетаться как с именами, так и с разными формами глагола. Этот глагол всегда указывает на прошедшее время.

В сочетании с именами он совпадает по значению с русским глаголом был, было, были.

Мин укытучы идем. Я был учителем.

Алар 1987 нче елда студентлар иде.Они в 1987 году были студентами.
В сочетании с формами глаголов он образует аналитические формы прошедшего времени:

1) глагол в форме настоящего времени + иде, принимающий личные окончания второго типа:



Мин яза идем. – Я писал (в определенное повторяюәееся прошедше время).

Син сөйли идең. – Ты говорил.
Это форма прошедшего незаконченнного времени обозначает продолжительное или повторяющееся действие в прошлом. Только этим значение данной формы, конечно же, не исчерпывается: всегда остается оттенок продолжительности и незавершенности действия.

2) глагол в форме неопределенного прошедшего времени + иде, принимающий личные окончания второго типа:



Мин язган идем. – Я (когда-то) писал.

Син сөйләгән идең. Ты (когда-то) говорил.

Эта форма преждепрошедшего времени обозначает действие, произошедшее в давнем прошлом, или повторяющееся в прошлом.

3) глагол в форме настоящего времени + торган иде, также принимающий личные окончания второго типа. Так образуется форма прошедшего многократного времени:

Мин яза торган идем.Я, бывало, рассказывал.

Син сөйли торган идең. – Ты, бывало, рассказывал.

Эта форма прошедшего времени обозначает действие, систематически повторяющееся в прошлом.

Конечно, вызубрить эти аналитические формы времен можно, но только в постоянной практике устной и письменной речи можно отработать их смысловые оттенки и правильное применение.
Ни один англичанин, нин один русский еще не вызубрил значений формы глаголов. Только долгая и углубленная практика дает их правильное употребление. А представьте, как тяжело иностранцу понять русские формы глагола видеть: выдивал, повидал, увидел, завидел…
Вспомогательный глагол может присоединяться и к другим формам смыслового глагола, образуя при этом аналитический глагол.

Здесь тебе поможет знание русского языка: в русском языке есть частица бы, которая является как бы не совершившимся быть. Именно эта частица поможет тебе переводить аналитические формы с иде.

Итак, ниже следует много материала по сравнительной грамматике татарского и русского языков. Не старайся сразу все «проглотить», а запомни, что конструкции с иде находятся именно на этой странице.
1) язар иденаписал бы (обозначает действие, которое при определенном условии совершилось бы в будущем):

Адресын белсәм, хат язар идем.Если бы я знал его адрес, написал бы письмо (хочу написать).

2) язган булыр идемнаписал бы (обозначает действие, которое при определенном условии совершилось бы в прошлом, но не совершилось):



Адресын белгән булсам, хат язган булыр идем.Если бы я знал его адрес, написал бы письмо (уже не напишу).
3) барырга иде, язасы идепойти бы, написать бы (выражает пожелание совершить действие, выраженное основным смысловым глаголом):

Бүген кинога барырга иде.Пойти бы сегодня в кино.

Кичен хат язасы иде. – Вечером надо бы написать письмо.
4) язмакчы идехотел бы написать (намерен был написать).

Мин аңа хат язмакчы идем.Я хотел было написать ему письмо (я намеревался).
5) язсын идепусть бы написал (выражает побуждение совершить действие, выраженное основным смысловым глаголом).

Нигә ул хат язмады соң? Язсын иде!Почему же он не написал письмо? Пусть бы написал!
6) В сочетании с условным глаголом язса иде вспомогательный глагол переводится частицей «бы». Этим способом условный глагол ставится в прошедшее время:

Ул миңа хат язса иде, мин килгән булыр идем. – Если бы он написал мне письмо, я бы пришел.
А теперь, повелительное наклонений в первом лице. Но так как повелевать себе не совсем правильно, то его иногда называют желательным наклонением – теләк фигыль. Ты уже знаешт, что в татарском языке повелительное наклонение возможно и в третьем лице. Кроме того, оно возможно даже в первом лице, только более правильно его называть желательным глаголом.


барыйм; эшлим

дай-ка, пойду!; поработаю-ка!

барыйк; эшлик

давайте, пойдем!; давайте, поработаем!

Глагол желательного наклонения образуется путем присоединения к основе глагола сложных аффиксов -ыйм/-им в единственном и -ыйк/-ик во множественном числе.

Эти аффиксы образованы сложением соединительных суффиксов -ый/-и и личных окончаний второго типа и .

Образование желательного глагола не очень сложное. Трудность заключается в том, что подобной формы нет в русском языке, поэтому обучающиеся часто неправильно его переводят. Проблема осложняется и тем, что некоторые формы его совпадают с формой настоящего времени: эшлимэшлим (поработаю-ка и работаю).

Часто с желательным глаголом используется слово әйдә ... (давай ...), но это не правило, и тебе придется догадываться об использовании желательного глагола, исходя из смысла высказывания.
Для передачи значения условности в татарском языке есть специальный суффикс и специальный глагол.

Условное наклонение (шарт фигыль). Для условного наклонения в татарском языке есть специальная форма глагола:




мин барсам

если я пойду

син барсаң

если ты пойдешь

ул барса

если он пойдет

без барсак

если мы пойдем

сез барсагыз

если вы пойдете

алар барсалар

если они пойдут

Условный глагол образуется путем присоединения к основе глагола аффикса -са/-сә и личных окончаний второго типа. На русский язык он переводится при помощи слова если. В татарском языке этот союз (әгәр) часто дублирует условный глагол в предложениях, и он вовсе не обязателен в разговоре:



Әгәр ул кинога барса, мин дә барам.

Если он пойдет в кино, то я тоже пойду.

Ул кинога барса, мин дә барам.

Если он пойдет в кино, то я тоже пойду.
Замечено, что условный глагол не представляет большой трудности для обучающихся. Это глагол часто встречается в поговорках, поверьях. Например:

Яшь бала еласа, яңгыр булыр.

Теш сызласа, һава бозылыр; яңгыр йә буран булыр.

Көндез йокы басса, буран булыр.

Если плачет ребенок, будет дождь.

Если заболит зуб, испотится погода; будет дождь или буран.

Если днем дваит сон, будет буран.
Важно лишь запомнить, что в прошедшем времени используется аналитический глагол, образующийся по формуле: основной глагол в форме неопределенного прошедшего времени + вспомогательный глагол булса:


мин барган булсам

если бы я пошел

син барган булсаң

если бы ты пошел

ул барган булса

если бы он пошел

без барган булсак

если бы мы пошли

сез барган булсагыз

если бы вы пошли

алар барган булсалар

если бы они пошли

Образование сложных предложений с этой формой требует употребления формы давнопрошедшего времени. Поэтому примеры на использование условного глагола в прошедшем времени, ты можешь найти в подпункте «вспомогательный глагол «иде».


Причастие – это нечто среднее между глаголом и прилагательным.

Именно здесь хочется приостановиться и указать на одно из самых важнейших правил татарской грамматики.


В татарском языке границы между частями речи в татарском языке не так четко выражены, как в русском. Наречия переходят в прилагательные без изменений, прилагательные в существительные, существительные в служебные слова (послелоги), глаголы в служебные слова (вспомогательные глаголы) и т.д. Кроме того, у глагола как самой сложной и главной по части грамматики части языка, множество форм, которые находятся на границе с другими частями речи: имя действия (такого в русском языке нет), причастие (на границе с прилагательным), деепричастие, условный и другие глаголы (на границе с наречием).
Итак, причастие (сыйфат фигыль) – это форма глагола, которая объединяет в себе качества прилагательного и глагола. В татарском языке существуют причастия настоящего (2 формы), причастие прошедшего времени (1 форма) и причастия будущего времени (3 формы). С самого начала необходимо понять, что причастия в предложении всегда относятся к существительному и отвечают на вопрос нинди? (какой?).

Несмотря на такое большое количество форм, причастие на русский язык переводится без особых затруднений, «по смыслу фразы».



Причастия настоящего времени


Синтетическая форма образуется путем присоединения аффикса -учы/-үче к основе глагола. Аналитическая форма – сочетанием формы настоящего времени в третьем лице + -ый/-и/-а/-ә + вспомогательный глагол торган:

эшләүче кешеэшли торган кеше – работающий человек;

баручы кыз – бара торган кыз – идущая девушка.
Аналитическая форма обозначает признак предмета более постоянный, чем признак, выраженный синтетической формой.

Некоторые причастия без изменения переходят в существительные, образуя названия профессий:



очучы (летающий, летчик); укытучы (обучающий, учитель); сатучы (продающий, продавец).

И рассказ:

– Исәнмесез, мин язучы – роман яздым, укыдыгызмы?

– Гафу итегез (Извините), романыгыз үзенчәлекле (своеобразный)… Сез нинди дә булса классик әдәбиятын укыдыгызмы соң?

– Нинди классик әдәбият?! Мин бит язучы! Мин укучы түгел…

Причастие прошедшего времени


Причастие прошедшего времени по своей форме совпадает с неопределенным прошедшим временем в 3 лице: барган (сходивший), киткән (ушедший):

Кеше киткән.Человек ушел. – изъявительный глагол в форме неопределенного прошедшего времени;

Киткән кеше.Ушедший человек. – причастие прошедшего времени.

Есть одна грустная поговора: Бер киткән, кире катмый. – Раз ушедший, обратно не возвращается.

Как видно из примеров, отличать их не составит особого труда, т.к. в предложении причастие всегда является определением и отвечает на вопрос нинди? (какой?).

Причастие будущего времени


Ситуация примерно такая же, что и с причастием прошедшего времени, но в будущем времени имеется три формы причастия. Первая по форме сходна с определенным будущим временем, вторая – с неопределенным будущим, а третья по-своему уникальна. Она образуется путем присоединения аффиксов -асы/-әсе; -ыйсы/-исе к основе глагола. Чтобы не путать ее с условным глаголом, необходимо помнить, что причастие всегда определяет существительное и стоит перед ним:

киләчәк көнбудущий день; киләсе Яңа ел беләнс наступающим Новым годом

Причастия будущего времени часто переводятся на русский язык причастными оборотами:



язылачак романроман, который будет написан; килер көндень, который наступит; барасы җирместо, куда пойдем (нужно пойти).
Эти причастия – прерогатива мечтательной речи: ведьлучший роман писателя, который будет еще написан, а лучший и светлый жизни еще обязательно наступит!
Причастия будущего времени часто используются, когда человек о чем-нибудь мечтает. А, состарившись, человек начинает, наоборот, вспоминать. Вместе с мудростью, человеку в старости свойственно и прихвастнуть:
1
Старики сөйли

– Мин когда был молодым бик сильный идем, – ди бер карт. Мин когда шел, кешеләр «Ай-һай», дип әйтәләр иде.

– Ә мин когда был молодым, половина тоннаны мог поднять.

– Правильно түгелдер бу?! Половина тонна – бик авыр бит ул.

– Половина тонна булмаса да, ике йөз килограммны мог поднять.

– Мин дә когда был моложе, сильный идем. Мин көн буе авыр эштә мог работать. Хәзер картайдым шул…

– Ә менә мин, – ди бер карт, – хәзер дә көчем как в молодости…

– Син аны каян беләсең? – дип сораганнар другие старики.

– Минем өй около бер таш бар. Мин аны не мог поднять, когда был молодым, һәм хәзер дә не могу поднять, – дигән карт.

* * *

– Син күршеңнән старше? Или ул синнән старше?



– Үткән елны миңа: «Күршең синнән бер яшькә старше», – диделәр. – Если так, быел без икебез дә в одном возрасте…
* * *

Ике старик сөйләшә:

– Хәзерге времена толк (порядок) юк. Когда мы росли кыш та кыш кебек салкын иде, рожь как рожь была… – әйтә беренчесе.

– Шулай шул: когда росли, арышка керсәң, берни күренми иде, ә хәзер… арыш по пояс генә, – ди икенчесе.


* * *

Старики сөйләшеп утыралар.

– Мин күп җирләрдә булдым, нәрсә генә күрмәдем!.. – сөйли бер карт другим. – Когда ездил мин Япониягә бардым. Анда шундый зур капуста күрдем. Аның бер лист астына илле кеше могут войти…

– Мин дә Япониядә булдым шул. Күп чудеса күрдем анда. Әйтик, йөз кеше бер бик зур котел эшләгәннәрен күрдем.

– Андый зур казан нигә кирәк булган икән? – дип сорыйлар.

– Шул син сөйләгән капусту сварить өчен кирәк булгандыр инде?! – дигән тот.


2
Картлар сөйли

– Мин яшь булганда бик көчле идем, – ди бер карт. Мин барганда, кешеләр «Ай-һай», дип әйтәләр иде.

– Ә мин яшь булганда, ярты тоннаны күтәрә ала идем.

– Дөрес түгелдер бу?! Ярты тонна – бик авыр бит ул.

– Ярты тонна булмаса да, ике йөз килограммны күтәрә ала идем.

– Мин дә яшьрәк булганда, көчле идем. Мин көн буе авыр эштә эшли ала идем. Хәзер картайдым шул…

– Ә менә мин, – ди бер карт, – хәзер дә көчем яшь чагымдагы кебек…

– Син аны каян беләсең? – дип сораганнар башка картлар.

– Минем өй янында бер таш бар. Мин аны яшь булганда да күтәрә алмадым, һәм хәзер дә күтәрә алмыйм, – дигән карт.

* * *

– Син күршеңнән олыракмы? Әллә ул синнән олыракмы?



– Үткән елны миңа: «Күршең синнән бер яшькә олырак», – диделәр. – Шулай булгач, быел без икебез дә бер яшьтә…
* * *

Ике карт сөйләшә:

– Хәзерге заманнарның рәте юк. Без үскәндә кыш та кыш кебек салкын иде, арышы да арыш кебек иде… – сылтый беренчесе.

– Шулай шул: үскәндә, арышка керсәң, берни күренми иде, ә хәзер… арыш билдән генә, – ди икенчесе.


* * *

Картлар сөйләшеп утыралар.

– Мин күп җирләрдә булдым, нәрсә генә күрмәдем!.. – сөйли берсе башкаларга. – Йөргән вакытымда мин Япониягә бардым. Анда шундый зур кәбестә күрдем. Аның бер яфрагы астына илле кеше керә ала…

– Мин дә Япониядә булдым шул. Күп могҗизалар күрдем анда. Әйтик, йөз кеше бер бик зур казан эшләгәннәрен күрдем.

– Андый зур казан нигә кирәк булган икән? – дип сорыйлар.

– Шул син сөйләгән кәбестәне пешерер өчен кирәк булгандыр инде?! – дигән тегесе.


Сүзләр өстәгез:

1) Мин яшь … бик көчле идем, – ди бер карт. Мин …, кешеләр «Ай-һай», дип әйтәләр иде.

2) Ярты тонна булмаса да, ике йөз килограммны күтәрә ала идем.

3) Ә менә мин, – ди бер карт, – хәзер дә көчем яшь … кебек…

4) Мин аны яшь булганда да … …, һәм хәзер дә … …, – дигән карт

5) Шулай булгач, быел без икебез дә … яшьтә…

6) Хәзерге заманнарның рәте юк. Без үскәндә кыш та кыш … салкын иде, арышы да арыш … иде.

7) Йөргән … мин Япониягә бардым.

8) Мин дә Япониядә булдым шул. Күп … күрдем анда.

9) Әйтик, йөз кеше бер бик зур казан … күрдем.

10) Шул син сөйләгән кәбестәне пешерер өчен кирәк булгандыр инде?! – дигән ….
Закончите фразы:


  1. Мин яшь булганда, ярты тоннаны …

  2. Син аны каян беләсең? – дип …

  3. Мин күп җирләрдә булдым, нәрсә …

  4. Күршең синнән бер яшькә …

5) Андый зур казан нигә …
Поменяйте русские слова на татарские:

  1. Когда мы росли кыш та кыш кебек была холодной.

  2. Я во многих местах был, нәрсә генә не видел.

3) Неправда, наверное, это?! Ярты тонна – это ведь очень тяжело.

4) Ты откуда это знаешь? – дип сораганнар другие старики.

5) Картлар сидят и разговаривают.
Выполните по образцу:

Образец: Майда Әлмәткә цирк килә.

Майда Әлмәткә цирк килер микән? Белмим, киләдер, дип уйлыйм.


  1. Казанда Лев Толстой яшәгән.

  2. Автобус Чаллыдан китә.

  3. Әти китап укый.

  4. Беренче лекция була.

  5. Бездә арыш чәчәләр.

  6. Бу поезд Мәскәүгә бара.

  7. Көз көне авылда эш күп.

  8. Бу кышта кар бик аз яуды.

  9. Казанда метро төзеделәр.

  10. Безнең бакчабыз зур.


1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   13


База данных защищена авторским правом ©bezogr.ru 2016
обратиться к администрации

    Главная страница