Татарский язык



страница10/13
Дата10.05.2016
Размер2.05 Mb.
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   13

И несколько загадок напоследок:


Загадки

Два родственника:

Один был белым,

Один был черным (День и ночь)


Один пастух пасет тысячу овец (Месяц и звезды)
На двенадцать месяцев один месяц (Год, двенадцать месяцев)
Друг человека, сторож дома (собака)
В незапертом сундуке

Тридцать две жемчужины (Рот и зубы)


Сам без костей,

Сказано слов без счета (Язык)


Скажешь «тронь», не трогает,

Скажешь «не тронь», трогает (Губы)


А теперь все это на татарском. Читай и старайся понять:
Һава торышын ничек булачагын сынау

Болытлар түбәннән килсә, каты суыкны көт.

Җил кояш артыннан килсә, көн аяз булыр.

Иртә белән болытлы булып, кояш чыкканда аязса, ул көнне яңгыр булмас.

Иртән кояшны томан капласа, аяз булыр.

Күк болытлар арасында ак болыт булса – боз булуга.

Август аенда аяз булса, көз пычрак булыр.

Апрель артык җылы булса, май салкын, җилле булыр.

Беренче кар көндез яуса – кыш салкын, төнлә яуса – җылы булыр.

Песи (мәче) тәрәзәдән карап торса, көн яхшыга булыр.

Мәче борынын яшереп йокласа, көн суыта.

Колак кычытса, яңгыр яки кар ява.

Уч төбе кычытса, кар яки яңгыр ява.

Беренче гыйнварда көн җылы булса, арыш уңар; җил булса, тары уңар; томан булса, солы уңар.

Март башы көн кояшлы булса, яшелчә уңа.

Мартта кояш карны нык кыздырып эретә башласа, картлар: «Быел кар астына ут иртә керде, иген яхшы булыр», – диләр.

Яз көне балык тотканда алабуга белән юрша күбрәк тотылса, бодай, арпа, арыш уңар.


Табышмаклар


Ике туган:

Берсе ак булган,

Берсе кара булган (Көн һәм төн).
Бер көтүче мең сарык көтә (Ай һәм өолдызлар).
Унике йолдызга бер ай (Ел, унике ай).
Кешенең дусты, йортның сакчысы (Эт).
Бикләнмәгән сандыкта

Утыз ике энҗем бар (Авыз һәм тешләр).


Үзе сөяксез,

Сөйләгән сүзе хисапсыз (Тел).


«Ти», – дисәң, тими,

«Тими», – дисәң, тия (Иреннәр).


Присоедините к слову соответствующий аффикс и переведите:

-чы/-че: комбайн; балык (рыба); бакыр (медь); җинаять (преступление); кран; күмер (уголь); лачын (сокол); куян (заяц, кролик); музей;

-лык/-лек: мин; юк; каты (твердый); патша (царь); аксак (хромой); ата (отец); ректор; рәис (председатель); җылы (теплый);

-лы/-ле: Африка; Казан; Россия; Омск1; Курск; Пермь; Архангельск;

-лы/-ле: ачу (гнев); кайгы (горе); җил (ветер); сөяк (кость); сөт (молоко); мускул; броня; квадрат; сагыну (тоска).


Справочные материалы по татарской грамматике



1. Фонетика и его законы

В татарском языке тремя основными правилами практической фонетики являются:

– закон сингармонизма;

– правило стремления к открытому слогу;

– четкое произнесение последнего слога.

В татарском языке все слова по произношению делятся на твердые и мягкие. Твердыми словами мы называем те, в которых употребляются гласные непереднего ряда: [а], [о], [у], [ы]. А мягкими – слова, в которых употребляются гласные переднего ряда: [ә], [ө], [ү], [е], [и].



Мягкие звуки: [ә], [ө], [ү], [е], [и].

Твердые звуки: [а], [о], [у], [ы].

Обратите внимание на парное противопоставление по твердости-мягкости.

Этот закон имеет большое значение, так как не только все слова, но и все суффиксы подчиняются этому закону сингармонизма. Соответственно, практически все суффиксы, частицы имеют два варианта: твердый и мягкий. Поэтому тебе необходимо научиться на слух определять мягкость или твердость татарских слов.
Прочитайте несколько раз, старайтесь на слух уловить разницу между произношением разных столбцов:

мягкие слова

твердые слова


рәсем (рисунок)

алтын (золото)

бер (один)

алты (шесть)

ике (два)

тугыз (девять)

өч (три)

сыйныф (класс)

көн (день)

башмак (башмак)

тәрҗемә (перевод)

кайда (где)

нәрсә (что)

кайчан (когда)

ничек (как)

бара (идет)

эскәмия (скамья)

торба (труба)

Для татарского языка нехарактерно соседство двух или нескольких согласных. Конечно же, они встречаются, но по сравнению с русским языком весьма малочисленны. Чаще всего соседствуют согласные с сонантами (сонанты: [р], [л], [м], [н], [й], [w], [ң]) или на стыке корня и суффикса.

Чтобы лучше понять фонетическую психологию татарского языка, можно обратиться к освоенным заимствованиям из русского: стол – өстәл, борозда – буразна, скирда – эскерт, клеть – келәт, труба – торба, смола – сумала, рожь – арыш, канава – канау.
Что касается ударения, то в татарском языке оно качественно отличается от русского. Запомните, что все слоги в татарском языке необходимо произносить отчетливо. Поэтому с самого начала обучения тебе следует делать слабое ударение на последнем слоге, так Ты избавишься от распространенной ошибки русскоязычных, изучающих иностранные языки: «глотать окончания слов».

2. Значения некоторых суффиксов имен существительных





суффиксы

фонетические варианты

грамматическое значение

лар

ләр, нар, нәр

множественное число

м

ым, ем,

принадлежность говорящему (мне)

ң

ың, ең

принадлежность слушающему (тебе)

ы

сы

принадлежность третьему лицу (ему, ей)

быз

без, ыбыз, ебез

принадлежность нам

гыз

гез, ыгыз, егез

принадлежность вам

лары

ләре

принадлежность им

ның

нең

Принадлежащий ...

га

гә, ка, кә (а, ә)

Направленный к (в)...

ны

не (ын, ен)

Вижу (люблю) ...

дан

дән, тан, тән, нан, нән

Исходящий от (из) ..

да

дә, та, тә

Находящийся на (в)

ныкы

Неке

Принадлежащий ...



суффиксы

примеры

перевод

лар

кунаклар, дәфтәрләр

урамнар

фәннәр

гости

тетради

улицы

науки

м

китабым

этем

апам

тарагым

моя книга

моя собака

моя сестра

моя расческа

ң

дәфтәрең

пычагы



твоя тетрадь

твой нож

ы

урамы

мәктәбе

его (ее) улица

его (ее) школа

быз

чәчәгебез

китабыбыз

наш цветок

наша книга

гыз

тәлинкәгез

агачыгыз

ваша тарелка

ваше дерево

лары

урындыклары

чаңгылары

их стулья

их лыжи

ның

агачның

урамның

дерева (принадлежащий дереву)

улицы (принадлежаәий улице)

га

казанга

өстәлгә

урманга

в казань

на стол

в лес

ны

әнине

этне

маму

собаку

дан

мәктәптән

сыйныфтан

из школы

из класса

да

мәскәүдә

сентябрьдә

в москве

в сентябре

ныкы

әтинеке

малайныкы

папин

мальчика (принадлежащий мальчику)



3. Глагол
Глаголы изъявительного наклонения

Основа




Настоящее

Прошедшее 1







+



+



башла

ул

башлый

башламыйм

-ды

-мады




мин

башлыйм

башламыйм

-дым

-мадым




син

башлыйсың

башламыйсың

-дың

-мадың




без

башлыйбыз

башламыйбыз

-дык

-мадык




сез

башлыйсыз

башламыйсыз

-дыгыз

-мадыгыз



















сөйлә

ул

сөйли

сойләми

-де

-мәде




мин

сөйлим

сөйләмим

-дем

-мәдем




син

сөйлисең

сөйләмисең

-дең

-мәдең




без

сөйлибез

сөйләмибез

-дек

-мәдек




сез

сөйлисез

сөйләмисез

-дегез

-мәдегез



















бар

ул

бара

бармый

-ды

-мады




мин

барам

бармыйм

-дым

-мадым




син

барасың

бармыйсың

-дың

-мадың




без

барабыз

бармыйбыз

-дык

-мадык




сез

барасыз

бармыйсыз

-дыгыз

-мадыгыз



















кил

ул

килә

килми

-де

-мәде




мин

киләм

килмим

-дем

-мәдем




син

киләсең

килмисең

-дең

-мәдең




без

киләбез

килмибез

-дек

-мәдек




сез

киләсез

килмисез

-дегез

-мәдегез


Глаголы изъявительного наклонения


Основа




Прошедшее 2

Будущее 1







+



+



башла

ул

-ган

-маган



-мас




мин

-ганмын

-маганмын

-рмын

-мам




син

-гансың

-магансың

-рсың

-массың




без

-ганбыз

-маганбыз

-рбыз

-мабыз




сез

-гансыз

-магансыз

-рсыз

-массыз



















сөйлә

ул

-гән

-мәгән



-мәс




мин

-гәнмен

-мәгәнмен

-рмен

-мәм




син

-гәнсең

-мәгәнсең

-рсең

-мәссең




без

-гәнбез

-мәгәнбез

-рбез

-мәбез




сез

-гәнсез

-мәгәнсез

-рсез

-мәссез



















бар

ул

-ган

-маган

-ыр

-мас




мин

-ганмын

-маганмын

-ырмын

-мам




син

-гансың

-магансың

-ырсың

-массың




без

-ганбыз

-маганбыз

-ырбыз

-мабыз




сез

-гансыз

-магансыз

-ырсыз

-массыз



















кил

ул

-гән

-мәгән

-ер

-мәс




мин

-гәнмен

-мәгәнмен

-ермен

-мәм




син

-гәнсең

-мәгәнмең

-ерсең

-мәссең




без

-гәнбез

-мәгәнбез

-ербез

-мәбез




сез

-гәнсез

-мәгәнсез

-ерсез

-мәссез

1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   13


База данных защищена авторским правом ©bezogr.ru 2016
обратиться к администрации

    Главная страница